Điện gió ngoài khơi là các trang trại tuabin gió đặt xa bờ trên biển, nối về đất liền bằng cáp ngầm; Quy hoạch điện VIII phê duyệt năm 2023 đặt mục tiêu khoảng 6.000 MW điện gió ngoài khơi tới năm 2030 theo thông tin công bố, và Luật Điện lực 2024 đã có quy định riêng cho loại dự án này. Tuy vậy, tính tới các thông tin công bố mà bài viết đối chiếu được, Việt Nam chưa có trang trại điện gió ngoài khơi quy mô lớn nào đi vào xây dựng; các bước đang làm chủ yếu là hoàn thiện cơ chế, khảo sát và chuẩn bị.
Bài viết tách bạch điện gió ngoài khơi với điện gió gần bờ đã chạy ở Đồng bằng sông Cửu Long, nêu những vùng biển thường được nhắc tới, những thứ một dự án cần trước khi xây, tác động lên nghề cá, cảng, cộng đồng ven biển, và cách đọc tin để không nhầm “ký ghi nhớ” với “khởi công”. Con số mục tiêu có thể được điều chỉnh trong các bản quy hoạch sau.
Ngoài khơi khác gần bờ thế nào
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, đã có nhiều nhà máy điện gió đặt tuabin ở vùng bãi bồi ven biển và vùng nước nông sát bờ, thuộc Bạc Liêu cũ, Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ (nay thuộc Cà Mau, Cần Thơ, Vĩnh Long). Người ta quen gọi là điện gió gần bờ hoặc điện gió vùng triều. Tuabin đứng cách bờ không xa, có cầu dẫn hoặc đường công vụ ra tận chân cột.
Điện gió ngoài khơi là chuyện khác hẳn: tuabin rất lớn, đặt ở vùng nước sâu hơn, cách bờ hàng chục cây số, móng cố định xuống đáy biển hoặc thậm chí nổi ở vùng rất sâu. Cần tàu chuyên dụng để lắp, cảng hậu cần lớn để chứa và lắp ráp cấu kiện, trạm biến áp ngoài khơi và cáp ngầm cao thế dài về bờ.
Vì vậy, kinh nghiệm làm điện gió gần bờ chỉ giúp một phần. Ngoài khơi đòi hỏi khung pháp lý về sử dụng khu vực biển, tiêu chuẩn kỹ thuật, chuỗi cung ứng và nguồn vốn ở quy mô lớn hơn nhiều, và thời gian từ khảo sát tới vận hành thường tính bằng nhiều năm.
Vì sao điện gió ngoài khơi được đặt kỳ vọng
Gió trên biển xa bờ thường mạnh và đều hơn trên đất liền, ít bị địa hình cản. Vì vậy, một tuabin ngoài khơi có thể phát điện nhiều giờ hơn trong năm so với tuabin cùng cỡ trên bờ. Tuabin ngoài khơi cũng có thể làm rất lớn vì không bị giới hạn bởi đường vận chuyển trên bộ, nên mỗi trang trại có thể đạt quy mô của một nhà máy nhiệt điện lớn.
Với Việt Nam, đường bờ biển dài và các vùng biển có gió tốt được nhiều nghiên cứu quốc tế đánh giá là tiềm năng lớn. Trong mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 mà Việt Nam cam kết tại COP26 năm 2021, điện gió ngoài khơi được coi là một trong những nguồn có thể thay thế dần một phần nhiệt điện than mà không cần nhiều đất liền.
Mặt khác, đây cũng là nguồn có chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, đòi hỏi công nghệ, tàu lắp đặt và chuỗi cung ứng mà trong nước chưa có đầy đủ. Kinh nghiệm ở các nước đi trước cho thấy chi phí giảm dần khi thị trường đủ lớn và ổn định, nhưng giai đoạn đầu luôn khó. Vì vậy kỳ vọng nên đi kèm hiểu biết rằng các dự án đầu tiên sẽ mất nhiều năm chuẩn bị.
Vùng biển nào thường được nhắc tới
Theo các tài liệu quy hoạch và nghiên cứu được công bố, vùng biển Nam Trung Bộ ngoài khơi Ninh Thuận cũ, Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà, Lâm Đồng) có tốc độ gió cao và ổn định, được đánh giá là vùng tiềm năng hàng đầu. Vùng vịnh Bắc Bộ ngoài khơi Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên) được nhắc tới vì gần trung tâm phụ tải miền Bắc. Vùng biển ngoài khơi Nam Bộ cũng có tiềm năng nhưng mức gió và độ sâu khác.
Việc chọn vùng không chỉ dựa vào gió. Cần tính độ sâu đáy biển, địa chất nền, tuyến hàng hải, vùng khai thác dầu khí, ngư trường, khu bảo tồn biển, và yếu tố an ninh quốc phòng. Một vùng gió rất tốt có thể bị loại vì trùng tuyến tàu biển hay khu bảo tồn.
Quy hoạch không gian biển quốc gia và quy hoạch điện là hai văn bản chính xác định vùng nào được xem xét. Người đọc nên thận trọng với các tin nêu toạ độ cụ thể hay quy mô hàng nghìn MW cho một vùng khi chưa có quyết định chính thức.
Một dự án điện gió ngoài khơi cần đi qua những bước nào
Theo cách các nước đi trước thường làm và khung pháp lý đang được hoàn thiện ở Việt Nam, một dự án điển hình đi qua các bước dưới đây. Thời gian mỗi bước chỉ mang tính tham khảo chung.
| Bước | Nội dung | Ai liên quan |
|---|---|---|
| Cho phép khảo sát | Được giao khu vực biển để đo gió, khảo sát địa chất, sinh thái, hải dương | Cơ quan quản lý biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường |
| Chủ trương đầu tư | Dự án được chấp thuận chủ trương, xác định nhà đầu tư | Cấp có thẩm quyền theo luật đầu tư và luật điện lực |
| Giao khu vực biển | Được giao quyền sử dụng khu vực biển cho xây dựng, vận hành | Cơ quan quản lý tài nguyên biển |
| Đánh giá tác động môi trường | Tác động tới sinh vật biển, chim di cư, nghề cá, cảnh quan | Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cộng đồng ven biển |
| Hợp đồng mua bán điện, đấu nối | Giá, sản lượng, điểm đấu nối vào lưới | Tập đoàn Điện lực Việt Nam, đơn vị truyền tải |
| Xây dựng, vận hành | Chế tạo, lắp đặt tuabin, cáp ngầm, trạm biến áp | Nhà đầu tư, nhà thầu, cảng hậu cần |
Luật Điện lực 2024 có quy định về điều kiện nhà đầu tư, việc giao khu vực biển và thẩm quyền chấp thuận cho dự án điện gió ngoài khơi; chi tiết thi hành nằm ở nghị định hướng dẫn, nên tra bản hiện hành.
Tác động lên nghề cá và cộng đồng ven biển
Ngư dân là nhóm quan tâm trực tiếp nhất. Một trang trại điện gió ngoài khơi chiếm một vùng biển rộng; trong thời gian xây dựng, tàu thuyền bị hạn chế vào khu vực thi công; khi vận hành, việc đánh bắt bằng lưới kéo đáy gần tuabin và cáp ngầm thường bị cấm hoặc hạn chế để tránh hư hại cáp. Ở một số nước, một số nghề như câu, lồng bè được cho phép trong trang trại theo quy định riêng.
Vì vậy, tham vấn cộng đồng ngư dân sớm, xác định rõ vùng hạn chế, cơ chế hỗ trợ khi mất ngư trường là phần quan trọng của đánh giá tác động. Thông tin này sẽ được niêm yết và tham vấn tại xã, phường ven biển khi có dự án cụ thể.
Ở trên bờ, điện gió ngoài khơi cần cảng hậu cần lớn để chứa, lắp ráp cấu kiện, và các trạm biến áp, đường dây để đưa điện vào lưới. Các tỉnh ven biển có cảng nước sâu có thể đón ngành chế tạo cấu kiện như chân đế, tháp, tạo việc làm công nghiệp. Một số cơ sở trong nước đã từng chế tạo cấu kiện cho dự án điện gió ở nước ngoài theo thông tin công bố.
Về đất đai ven biển, tin về điện gió ngoài khơi dễ kéo theo đồn đoán ở các vùng được nhắc tên. Nhưng khoảng cách từ tin tới dự án thực rất dài. Trang này không đưa ra nhận định giá và không khuyên mua bán.
Vì sao đến giờ vẫn chưa có dự án lớn xây dựng
Theo các thông tin công bố, có ba nhóm lý do thường được nhắc. Thứ nhất là khung pháp lý: trước Luật Điện lực 2024, chưa có quy định rõ về giao khu vực biển cho khảo sát và đầu tư điện gió ngoài khơi, nên nhiều nhà đầu tư chỉ dừng ở mức đề xuất. Thứ hai là cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện: dự án ngoài khơi có vốn đầu tư rất lớn, cần hợp đồng dài hạn, rõ ràng để vay vốn. Thứ ba là hạ tầng hỗ trợ: lưới điện đấu nối, cảng hậu cần và chuỗi cung ứng trong nước.
Sau khi luật mới có hiệu lực, các bước tiếp theo là ban hành văn bản hướng dẫn, chọn nhà đầu tư cho những dự án đầu tiên và cấp phép khảo sát. Theo thông tin công bố, các doanh nghiệp nhà nước ngành năng lượng được giao vai trò trong những dự án đầu tiên.
Mục tiêu khoảng 6.000 MW tới năm 2030 trong Quy hoạch điện VIII phê duyệt năm 2023 được nhiều chuyên gia nhận xét là thách thức về mặt thời gian; các bản điều chỉnh quy hoạch sau đó có thể đặt lại mốc. Khi đọc tin, nên ghi nhớ năm của văn bản quy hoạch đang được trích dẫn.
Theo dõi tiến độ và đọc tin cho đúng
Những nguồn chính thống nên tra khi bạn cần kiểm một tin về điện gió ngoài khơi:
- Bộ Công Thương: Quy hoạch điện VIII và các lần điều chỉnh, danh mục dự án, cơ chế giá.
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường: giao khu vực biển để khảo sát, quy hoạch không gian biển, đánh giá tác động môi trường.
- Cổng thông tin điện tử Chính phủ và Quốc hội: luật, nghị định, quyết định liên quan.
- Uỷ ban nhân dân các tỉnh ven biển: thông tin tham vấn cộng đồng, quy hoạch cảng hậu cần, đấu nối.
- Thông cáo của doanh nghiệp được giao dự án: kết quả khảo sát, mốc đầu tư.
Phân biệt ba loại tin: ký biên bản ghi nhớ hợp tác (chưa phải dự án), được cấp phép khảo sát (mới bắt đầu đo đạc), và chấp thuận chủ trương đầu tư (dự án chính thức). Ba loại này cách nhau nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã có điện gió ngoài khơi chưa?
Các nhà máy điện gió đang chạy ở Đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu là điện gió gần bờ, vùng triều. Tính tới các thông tin công bố mà bài viết đối chiếu được, chưa có trang trại điện gió ngoài khơi quy mô lớn nào đi vào xây dựng; nên tra nguồn mới nhất.
Mục tiêu điện gió ngoài khơi trong Quy hoạch điện VIII là bao nhiêu?
Theo Quy hoạch điện VIII phê duyệt năm 2023, mục tiêu là khoảng 6.000 MW điện gió ngoài khơi tới năm 2030. Các bản điều chỉnh quy hoạch sau đó có thể thay đổi mốc và quy mô, nên khi trích dẫn cần ghi rõ văn bản nào.
Điện gió ngoài khơi có ảnh hưởng tới ngư dân không?
Có. Vùng thi công và một phần vùng trang trại, tuyến cáp ngầm sẽ bị hạn chế đánh bắt, đặc biệt lưới kéo đáy. Đánh giá tác động môi trường phải có tham vấn cộng đồng, và phương án hỗ trợ được niêm yết tại xã, phường ven biển khi có dự án cụ thể.
Vì sao vùng biển Nam Trung Bộ được nhắc nhiều?
Vùng ngoài khơi Ninh Thuận cũ, Bình Thuận cũ có tốc độ gió cao và ổn định theo các nghiên cứu được công bố. Tuy vậy, việc chọn vùng còn phụ thuộc độ sâu, địa chất, tuyến hàng hải, ngư trường và quy hoạch không gian biển.
Luật Điện lực 2024 quy định gì về điện gió ngoài khơi?
Luật có quy định riêng về điều kiện nhà đầu tư, giao khu vực biển để khảo sát và đầu tư, thẩm quyền chấp thuận dự án điện gió ngoài khơi. Chi tiết thi hành nằm ở nghị định hướng dẫn; nên tra bản hiện hành trước khi trích dẫn.
Tin “ký kết dự án điện gió ngoài khơi hàng tỷ đô” có nghĩa là sắp xây?
Chưa chắc. Nhiều tin như vậy là biên bản ghi nhớ hợp tác, chưa phải chủ trương đầu tư. Hãy xem dự án đã được giao khu vực biển, chấp thuận chủ trương và có hợp đồng mua bán điện chưa trước khi coi là sắp xây.
