Dự án Quản Lộ – Phụng Hiệp là hệ thống kênh trục, đê bao và cống được triển khai từ những năm 1990 để ngọt hoá một vùng rộng của bán đảo Cà Mau, đưa nước ngọt từ sông Hậu xuống và chặn mặn, nhằm mở rộng diện tích trồng lúa ở vùng vốn chịu ảnh hưởng mặn. Trục kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp nối khu vực Phụng Hiệp ở Hậu Giang cũ (nay thuộc Cần Thơ) xuống Cà Mau, đi qua vùng Sóc Trăng cũ, Bạc Liêu cũ.
Chỉ vài năm sau khi phát huy tác dụng, nhiều vùng trong dự án chuyển từ lúa sang nuôi tôm nước lợ, và công trình ngọt hoá trở thành điểm tranh chấp nguồn nước. Câu chuyện của Quản Lộ – Phụng Hiệp vì vậy thường được nhắc mỗi khi bàn về công trình thuỷ lợi lớn ở đồng bằng: thiết kế cho một mục tiêu, vận hành trong một thực tế khác.
Bối cảnh: vì sao từng cần ngọt hoá
Ở thời điểm dự án được chuẩn bị, mục tiêu ưu tiên của cả nước là bảo đảm lương thực và tăng sản lượng lúa xuất khẩu. Bán đảo Cà Mau có quỹ đất lớn nhưng mùa khô bị mặn xâm nhập, chỉ trồng được một vụ lúa mùa mưa. Đưa nước ngọt từ sông Hậu xuống, kết hợp đê bao và cống ngăn mặn, được xem là cách tăng vụ, tăng sản lượng cho vùng.
Dự án gồm các kênh trục lớn dẫn nước, hệ thống đê bao, cống dọc tuyến đê biển và các kênh cấp hai, cấp ba phân phối nước. Việc xây dựng kéo dài qua nhiều giai đoạn, do nhiều địa phương và cơ quan trung ương cùng thực hiện, theo thông tin công bố.
Ở những vùng gần sông Hậu, nước ngọt về khá đủ, lúa tăng vụ rõ. Càng xuống phía nam, gần biển, nguồn nước ngọt càng yếu, còn mặn từ biển Đông và biển Tây vẫn tìm đường vào qua những chỗ cống chưa kín hoặc qua mạch nước.
Nói cách khác, ngay trong thiết kế đã có một vùng chuyển tiếp mà nước ngọt khó tới đủ. Những hộ ở vùng này là những người đầu tiên thử đưa nước mặn vào ruộng khi thấy con tôm có lời, và cũng là nơi mâu thuẫn nguồn nước bộc lộ sớm nhất.
Bước ngoặt: lúa nhường chỗ cho tôm
Đầu những năm 2000, chính sách chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp mở đường cho việc chuyển đất lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thuỷ sản. Ở bán đảo Cà Mau, con tôm nước lợ mang lại thu nhập cao hơn lúa trên nhiều cánh đồng nhiễm mặn. Nhiều hộ chủ động đưa nước mặn vào ruộng để nuôi tôm, kể cả trong vùng được thiết kế để ngọt.
Kết quả là trong cùng một hệ thống, có hộ cần nước ngọt để cứu lúa, có hộ cần nước mặn để nuôi tôm. Cống bị mở, bị phá, hoặc bị yêu cầu vận hành theo hướng ngược nhau giữa các vùng. Mâu thuẫn nguồn nước giữa người trồng lúa và người nuôi tôm được báo chí và giới nghiên cứu ghi nhận trong nhiều năm.
Bài học được rút ra là: hệ thống thuỷ lợi lớn cần quy hoạch vùng sản xuất rõ ràng đi kèm, và cần cơ chế điều chỉnh khi thực tế sản xuất thay đổi. Không có quy hoạch vùng, cống chỉ là cánh cửa mà hai nhóm muốn mở theo hai chiều.
Đổi hướng: từ ngọt hoá sang phân vùng mặn – ngọt
Phân vùng sản xuất. Các địa phương xác định vùng chuyên lúa, vùng lúa – tôm luân phiên và vùng chuyên tôm, rồi điều chỉnh vận hành cống theo vùng. Ranh giới vùng được đưa vào quy hoạch của tỉnh.
Vận hành linh hoạt hơn. Một số cống được vận hành để lấy mặn vào theo mùa cho vùng nuôi tôm, thay vì luôn đóng ngăn mặn như thiết kế ban đầu.
Chính sách “thuận thiên”. Năm 2017, Chính phủ ban hành nghị quyết về phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu, theo hướng thuận theo tự nhiên: coi nước lợ, nước mặn là tài nguyên chứ không chỉ là mối đe doạ, sắp xếp sản xuất theo vùng sinh thái.
Công trình mới bổ sung. Các công trình lớn sau này như Cái Lớn – Cái Bé ở phía tây bán đảo được thiết kế vận hành hai chiều, có tính tới nhu cầu cả ngọt lẫn lợ. Đây là một dấu hiệu bài học từ Quản Lộ – Phụng Hiệp đã được đưa vào thiết kế.
Tác động khu vực: người trồng lúa, người nuôi tôm, người dân ven kênh
Với người trồng lúa ở vùng gần sông Hậu, hệ thống kênh vẫn là nguồn nước chính và giúp duy trì hai, ba vụ lúa. Với người ở vùng ven biển, sinh kế đã chuyển phần lớn sang tôm, cua, hoặc mô hình tôm – rừng, lúa – tôm, và họ cần một lịch lấy nước lợ đáng tin hơn là một con kênh ngọt.
Kênh trục Quản Lộ – Phụng Hiệp còn là tuyến giao thông thuỷ và là trục để đường bộ chạy song song, kéo dân cư, chợ, điểm thu mua nông sản dọc theo. Một số đoạn kênh bị bồi lắng, lấn chiếm, cần nạo vét để giữ cả chức năng dẫn nước lẫn giao thông.
Về nước sinh hoạt, vùng ven biển bán đảo vẫn thiếu nước ngọt vào mùa khô, phụ thuộc vào nước ngầm hoặc trữ nước mưa. Khai thác nước ngầm quá mức góp phần làm sụt lún, nên các tỉnh đang chuyển dần sang cấp nước từ nhà máy và liên kết mạng cấp nước.
Về đất đai, việc chuyển đổi mục đích từ đất trồng lúa sang nuôi trồng thuỷ sản và ngược lại phải theo quy định của Luật Đất đai 2024 và quy hoạch vùng. Người có ruộng trong vùng chuyển đổi cần hỏi rõ trước khi đổi mô hình. Trang không bàn giá đất.
Những điều câu chuyện này gợi ý khi đọc về dự án thuỷ lợi mới
Hỏi công trình phục vụ mô hình sản xuất nào. Một cống ngăn mặn được thiết kế cho lúa sẽ rất khác một cống phục vụ vùng lúa – tôm. Khi đọc tin dự án, bạn nên tìm phần mô tả vùng hưởng lợi và mô hình sản xuất đi kèm, không chỉ con số diện tích.
Hỏi về vận hành chứ không chỉ về xây dựng. Ngày khánh thành là điểm bắt đầu. Hiệu quả thật nằm ở quy trình vận hành hằng năm, ai quyết định đóng mở, và người dân góp ý vào lịch ấy bằng cách nào.
Hỏi về công trình nội đồng. Kênh trục và cống lớn do trung ương, tỉnh đầu tư; kênh nhỏ, cống nhỏ phía trong do địa phương và người dân lo. Thiếu phần nội đồng, nước không tới ruộng dù kênh trục đầy.
Hỏi về khả năng thay đổi. Thị trường nông sản, thuỷ sản thay đổi nhanh hơn tuổi thọ công trình. Một hệ thống có thể điều chỉnh vận hành theo vùng sẽ bền hơn một hệ thống chỉ phục vụ một mục tiêu.
Đọc đánh giá nhiều năm. Một mùa khô thuận lợi hay khắc nghiệt có thể làm công trình trông rất thành công hoặc rất kém. Các báo cáo tổng kết nhiều năm của viện nghiên cứu, cơ quan quản lý cho cái nhìn đáng tin hơn.
Ba giai đoạn của một hệ thống thuỷ lợi
Có thể nhìn câu chuyện Quản Lộ – Phụng Hiệp qua ba giai đoạn để thấy vì sao một công trình phải đổi cách vận hành:
| Giai đoạn | Mục tiêu chính | Cách vận hành cống | Vấn đề nổi lên |
|---|---|---|---|
| Xây dựng, ngọt hoá | Tăng vụ lúa | Đóng ngăn mặn mùa khô | Nước ngọt không tới được vùng xa |
| Chuyển đổi sang tôm | Thu nhập cao hơn | Bị yêu cầu mở lấy mặn | Tranh chấp nguồn nước lúa – tôm |
| Phân vùng mặn – ngọt | Sản xuất theo vùng sinh thái | Linh hoạt theo vùng, theo mùa | Cần phối hợp liên tỉnh, đầu tư cống mới |
Giai đoạn thứ ba vẫn đang tiếp diễn. Sau hợp nhất tỉnh năm 2025, vùng dự án nằm trong Cần Thơ, Cà Mau và một phần An Giang, nên việc phối hợp có ít đầu mối hơn nhưng phạm vi mỗi tỉnh rộng hơn.
Điều bạn có thể rút ra khi đọc tin về các công trình thuỷ lợi mới: hãy hỏi công trình được thiết kế cho mô hình sản xuất nào và có cho phép điều chỉnh khi mô hình thay đổi hay không.
Theo dõi và đọc tin cho đúng
Nếu bạn làm nông hoặc nuôi trồng thuỷ sản trong vùng, hoặc quan tâm tới thuỷ lợi đồng bằng, có thể theo dõi theo các bước:
- Tra quy hoạch tỉnh và kế hoạch phân vùng sản xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ, Cà Mau, An Giang để biết ruộng mình thuộc vùng nào.
- Hỏi lịch vận hành cống trong vùng qua UBND xã, hợp tác xã hoặc công ty khai thác công trình thuỷ lợi.
- Theo dõi bản tin xâm nhập mặn mùa khô và thông báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Cổng thông tin điện tử Chính phủ có tin khi có chỉ đạo chung cho cả vùng.
- Khi đọc tin về dự án thuỷ lợi mới, phân biệt giai đoạn đề xuất, phê duyệt chủ trương và khởi công.
- Khi xảy ra tranh chấp nước giữa các hộ, các vùng, phản ánh qua tổ chức thuỷ lợi cơ sở và chính quyền xã để được hoà giải theo quy định.
Kiến thức về dự án trong bài là phần đã được ghi nhận rộng rãi; số liệu diện tích, vốn từng giai đoạn bạn nên tra trong tài liệu của cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Quản Lộ – Phụng Hiệp có còn là dự án ngọt hoá không?
Hệ thống vẫn dẫn nước ngọt cho vùng chuyên lúa, nhưng cách vận hành đã điều chỉnh theo phân vùng mặn – ngọt. Ở vùng ven biển, nhiều cống được vận hành để phục vụ nuôi tôm theo mùa.
Vì sao người trồng lúa và nuôi tôm từng tranh chấp nước?
Vì cùng một hệ thống kênh, cống mà hai nhóm cần hai loại nước ngược nhau: lúa cần ngọt, tôm cần lợ. Khi chưa có quy hoạch vùng rõ, mỗi bên muốn cống vận hành theo nhu cầu của mình.
Thuận thiên nghĩa là gì trong chuyện thuỷ lợi?
Là sắp xếp sản xuất và công trình theo điều kiện tự nhiên của từng vùng, coi nước lợ, nước mặn là tài nguyên ở vùng ven biển, thay vì cố biến mọi nơi thành vùng ngọt. Hướng này được nêu trong nghị quyết của Chính phủ năm 2017.
Ruộng trong vùng lúa – tôm có tự chuyển sang chuyên tôm được không?
Việc đổi mô hình phải phù hợp quy hoạch vùng sản xuất và quy định đất đai, có thể cần thủ tục chuyển mục đích. Bạn hỏi UBND xã và Sở Nông nghiệp và Môi trường trước khi chuyển.
Kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp đi qua những tỉnh nào hiện nay?
Trục kênh đi từ khu vực Phụng Hiệp, nay thuộc Cần Thơ, xuống vùng nay thuộc Cà Mau, qua vùng Sóc Trăng cũ và Bạc Liêu cũ. Tên xã, phường dọc tuyến đã thay đổi sau sắp xếp năm 2025.
Công trình mới ở bán đảo Cà Mau có rút kinh nghiệm từ dự án này không?
Các công trình lớn sau này được thiết kế để vận hành hai chiều, lấy cả ngọt lẫn lợ theo mùa, và đi kèm quy hoạch vùng sản xuất. Hiệu quả thực tế vẫn cần theo dõi qua nhiều mùa khô.