Vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) và Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng) là nơi có lượng mưa thấp nhất Việt Nam, và hướng giải quyết chính được chọn là xây thêm hồ chứa lớn, nối các hồ với nhau để chia nước giữa các vùng; trong đó hồ Tân Mỹ ở Ninh Thuận cũ và hồ Ka Pét ở Bình Thuận cũ là hai công trình được nhắc nhiều. Hồ trữ nước mùa mưa ngắn ngủi để dùng cho mùa khô kéo dài, cấp cho tưới, chăn nuôi và nước sinh hoạt.
Bài viết điểm qua lý do vùng này cần hồ chứa, hai công trình tiêu biểu phục vụ ai, các tranh luận về đất rừng khi làm hồ, và người dân nên theo dõi những gì. Số liệu dung tích, diện tích tưới của từng hồ thay đổi theo công bố, nên bài chỉ nêu định tính.
Vì sao vùng này cần hồ chứa hơn nơi khác
Dải ven biển từ phía nam Khánh Hoà tới Bình Thuận cũ có địa hình núi sát biển, gió mạnh, lượng mưa năm thấp và mùa mưa ngắn. Sông ở đây ngắn, dốc, mùa mưa nước đổ nhanh ra biển, mùa khô nhiều đoạn gần như cạn. Không có chỗ trữ, nước mưa đi qua mà không giữ lại được.
Nông nghiệp vùng này quen với cây chịu hạn như nho, táo, thanh long, và chăn nuôi dê, cừu. Nhưng ngay cả những cây chịu hạn cũng cần nước tưới vào thời điểm then chốt, và đàn gia súc cần nước uống. Những năm hạn nặng, nhiều nơi phải chở nước sinh hoạt tới từng thôn, đàn gia súc thiếu cỏ.
Biến đổi khí hậu làm bài toán khó hơn: mùa mưa có năm đến muộn, có năm mưa dồn vào vài đợt lớn gây lũ quét rồi lại khô kéo dài. Hồ chứa trong điều kiện ấy phải vừa trữ được nước khi mưa lớn, vừa đủ an toàn để cắt lũ cho hạ du. Thiết kế và vận hành vì vậy phức tạp hơn so với những hồ chỉ làm nhiệm vụ tưới.
Vì vậy đầu tư hồ chứa và hệ thống kênh, đường ống dẫn nước được xem là hạ tầng nền tảng cho cả nông nghiệp lẫn đời sống, không chỉ là công trình thuỷ lợi đơn thuần. Hướng đi chung được nêu trong các quy hoạch là: thêm hồ, nâng cấp hồ cũ, và liên thông các hồ để vùng thừa chia cho vùng thiếu.
Hồ Tân Mỹ ở Ninh Thuận cũ
Vị trí và vai trò. Hồ Tân Mỹ nằm trên lưu vực sông Cái, ở phía tây vùng Ninh Thuận cũ. Công trình gồm hồ chứa, đập và hệ thống kênh dẫn nước xuống các vùng canh tác phía hạ du, được xây dựng qua nhiều giai đoạn trong khoảng thập niên 2010 theo thông tin công bố.
Phục vụ ai. Hồ cấp nước tưới cho các vùng trồng lúa, nho, rau màu và cấp nước thô cho sinh hoạt, công nghiệp ở hạ du. Một phần nước được chuyển sang các hồ khác trong hệ thống để chia cho vùng khô hơn.
Liên thông hồ chứa. Tân Mỹ là một mắt xích trong mạng hồ chứa và kênh liên thông của vùng, nơi nước có thể được điều chuyển giữa các lưu vực theo kế hoạch vận hành. Cách làm này giúp giảm rủi ro khi một hồ cạn sớm.
Điều cần hiểu đúng. Một hồ lớn không phủ hết cả vùng khô hạn. Hiệu quả phụ thuộc vào hệ thống kênh cấp hai, cấp ba và đường ống tới tận ruộng, phần thường được làm sau và chậm hơn phần hồ.
Hồ Ka Pét ở Bình Thuận cũ
Mục tiêu. Hồ Ka Pét được đề xuất để cấp nước cho vùng phía nam Bình Thuận cũ, nơi thiếu nước tưới và nước sinh hoạt kéo dài, đồng thời có thể bổ sung cho các hồ khác trong vùng.
Vì sao được bàn nhiều. Để làm hồ, dự án cần chuyển mục đích sử dụng một diện tích rừng tự nhiên đáng kể. Theo quy định, chuyển đổi rừng tự nhiên sang mục đích khác phải qua cấp có thẩm quyền xem xét kỹ, và trường hợp này được báo chí, giới chuyên môn đưa ra bàn luận rộng.
Hai phía của tranh luận. Một phía nhấn mạnh nhu cầu nước cấp bách của dân và sản xuất. Phía kia lo ngại mất rừng, ảnh hưởng đa dạng sinh học và đặt câu hỏi về phương án thay thế như nâng cấp hồ cũ, dẫn nước từ nơi khác. Nếu được chấp thuận, việc chuyển mục đích rừng đi kèm yêu cầu trồng rừng thay thế theo quy định.
Đọc tin về tiến độ. Các mốc phê duyệt, khởi công, tích nước của hồ nên tra từ thông báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UBND tỉnh Lâm Đồng, vì tên tỉnh và đầu mối quản lý đã thay đổi sau năm 2025.
Tác động khu vực: nông dân, người chăn nuôi, cư dân vùng lòng hồ
Với nông dân vùng được tưới, có nước đều hơn nghĩa là có thể tăng vụ, chuyển sang cây cần nước hơn nhưng cho giá trị cao hơn, hoặc đơn giản là bớt mất trắng trong năm hạn. Tuy vậy, khi có nước, nhu cầu cũng tăng theo, nên các tỉnh phải chia nước theo kế hoạch, ưu tiên sinh hoạt rồi mới tới sản xuất trong những tháng khô nhất.
Với người chăn nuôi dê, cừu ở vùng đồi, hồ và kênh mang lại nguồn nước uống cho đàn gia súc, nhưng cũng chiếm một phần bãi chăn thả cũ. Sự thay đổi này cần được tính trong phương án hỗ trợ sinh kế.
Với cư dân vùng lòng hồ, phần lớn là đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng núi, việc làm hồ đồng nghĩa với di dời, tái định cư, đổi đất sản xuất. Chính sách tái định cư cần bảo đảm đất canh tác thay thế, nước sinh hoạt và giữ được nếp sinh hoạt cộng đồng.
Về đất đai, đất trong lòng hồ và hành lang bảo vệ hồ bị thu hồi hoặc hạn chế sử dụng. Đất được tưới ổn định ở hạ du có thể thay đổi giá trị sử dụng nông nghiệp, nhưng đó là cơ chế chung chứ không phải dự báo. Trang không nêu hay dự báo giá đất.
Nước cho đô thị, du lịch và công nghiệp ven biển
Vùng ven biển Khánh Hoà và Lâm Đồng sau hợp nhất không chỉ có nông nghiệp. Dải bờ biển từ khu vực Phan Rang tới Phan Thiết có nhiều khu du lịch, khu đô thị ven biển, nhà máy điện gió, điện mặt trời và các khu công nghiệp được quy hoạch. Tất cả đều cần nước, và nguồn nước thô của vùng phần lớn đi qua hệ thống hồ chứa.
Khi nhu cầu đô thị và công nghiệp tăng, bài toán chia nước giữa các ngành trở nên rõ hơn. Theo nguyên tắc chung của pháp luật về tài nguyên nước, nước sinh hoạt được ưu tiên, sau đó mới tới các nhu cầu khác theo kế hoạch của từng lưu vực. Trong năm hạn, các doanh nghiệp, khu du lịch có thể phải tiết giảm, tự trữ nước hoặc dùng nguồn khác như khử mặn.
Với người dân, điều đáng quan tâm là mỗi dự án lớn mới về vùng đều phải có phương án nguồn nước được thẩm định. Khi đọc tin một khu du lịch, khu công nghiệp lớn được chấp thuận ở vùng khô hạn, câu hỏi hợp lý là nước lấy từ đâu và có ảnh hưởng tới phần nước tưới hiện có không. Thông tin này thường có trong báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án.
Khô hạn còn cần gì ngoài hồ chứa
Hồ chứa giải được bài toán trữ nước, nhưng vùng khô hạn còn cần dùng nước tiết kiệm. Tưới nhỏ giọt, tưới phun cho cây ăn trái, chọn giống chịu hạn, đổi lịch thời vụ theo dự báo là những việc nông dân và ngành nông nghiệp vùng này đã làm nhiều năm. Một hồ mới không làm những việc ấy kém quan trọng đi.
Nước sinh hoạt là phần dễ bị chậm hơn. Nước từ hồ là nước thô, phải qua nhà máy xử lý và mạng ống mới tới vòi nước. Ở những thôn xa, các trạm cấp nước nhỏ hoặc bể chứa tập trung vẫn là giải pháp phổ biến. Khi đọc tin hồ mới tích nước, bạn nên hỏi thêm khi nào thôn mình có nước máy.
Rừng đầu nguồn là phần còn lại của bài toán. Rừng giữ nước, giảm bồi lắng lòng hồ. Hồ được làm bằng cách lấy một phần rừng thì yêu cầu trồng rừng thay thế và bảo vệ rừng còn lại trong lưu vực càng quan trọng hơn.
Theo dõi vận hành và đọc tin cho đúng
Nếu bạn sống ở vùng khô hạn Khánh Hoà, Lâm Đồng hoặc quan tâm tới thuỷ lợi miền Trung, có thể theo dõi theo các bước:
- Theo dõi thông báo về mực nước hồ, kế hoạch cấp nước mùa khô của công ty khai thác công trình thuỷ lợi tỉnh và Sở Nông nghiệp và Môi trường.
- Hỏi UBND xã về lịch cấp nước tưới, thứ tự ưu tiên trong năm hạn và hỗ trợ nếu thiếu nước sinh hoạt.
- Đọc thông tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Cổng thông tin điện tử Chính phủ về các dự án hồ chứa lớn, nhất là các mốc phê duyệt chủ trương và chuyển mục đích rừng.
- Khi đọc tin về hồ mới, phân biệt “được phê duyệt”, “khởi công”, “tích nước” và “đưa vào khai thác”.
- Với dân vùng lòng hồ, giữ lại mọi văn bản về kiểm đếm, phương án bồi thường, tái định cư và hỏi rõ nơi đất sản xuất thay thế.
Tên địa danh trong tin cũ về hồ Tân Mỹ, hồ Ka Pét là tên trước năm 2025. Khi tra cứu hiện nay, bạn dùng tên tỉnh Khánh Hoà, Lâm Đồng và tên xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Ninh Thuận cũ và Bình Thuận cũ khô hơn các nơi khác?
Địa hình núi chắn gió mùa, mùa mưa ngắn và lượng mưa năm thấp, sông ngắn dốc nên nước nhanh chóng ra biển. Không có hồ chứa, nước mùa mưa không giữ lại được cho mùa khô.
Hồ chứa mới có giải quyết hết hạn hán không?
Hồ giúp trữ và chia nước tốt hơn, nhưng không thay được tưới tiết kiệm, giống chịu hạn và bảo vệ rừng đầu nguồn. Năm mưa ít, hồ cũng không tích đủ, nên vẫn phải chia nước theo thứ tự ưu tiên.
Vì sao làm hồ Ka Pét lại có tranh luận?
Vì dự án cần chuyển mục đích một diện tích rừng tự nhiên. Một bên nhấn mạnh nhu cầu nước của dân, bên kia lo mất rừng và đề xuất phương án khác. Theo quy định, chuyển mục đích rừng để làm công trình phải đi kèm trồng rừng thay thế.
Liên thông hồ chứa là gì?
Là nối các hồ với nhau bằng kênh hoặc đường ống để điều chuyển nước từ hồ dư sang hồ thiếu theo kế hoạch. Cách làm này giảm rủi ro một vùng cạn nước trong khi vùng bên cạnh còn.
Nhà ở vùng lòng hồ bị di dời được hỗ trợ gì?
Người có đất bị thu hồi được bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư theo Luật Đất đai 2024 và phương án được duyệt cho dự án. Đất sản xuất thay thế là điều cần hỏi rõ.
Có hồ rồi thì thôn xa có nước máy chưa?
Chưa chắc. Nước hồ là nước thô, cần nhà máy xử lý và đường ống mới tới nhà. Bạn hỏi UBND xã và đơn vị cấp nước về kế hoạch kéo mạng ống tới thôn mình.
