Nhiều tỉnh ở Đồng bằng sông Cửu Long đang xây các công trình kè bờ sông, bờ biển, gây bồi tạo bãi và trồng lại rừng phòng hộ để chặn sạt lở, trong đó những đoạn được nhắc nhiều là bờ biển phía tây và phía đông Cà Mau, bờ sông Tiền qua Đồng Tháp, bờ sông Hậu qua An Giang, Cần Thơ. Một số đoạn từng được địa phương công bố tình trạng khẩn cấp về sạt lở để triển khai công trình nhanh theo quy định.
Nguyên nhân sạt lở vùng đồng bằng đã được nhiều bài khoa học giải thích. Bài này đi vào phần công trình: kè được làm ở đâu, theo kiểu nào, ai làm, và người dân sống ở vùng sạt lở nên theo dõi điều gì.
Sạt lở ở đâu được ưu tiên làm kè
Trên bờ biển, sạt lở nặng tập trung ở những đoạn rừng phòng hộ đã mỏng hoặc mất, sóng đánh trực tiếp vào đê. Bờ biển phía tây Cà Mau, đoạn từ vùng mũi Cà Mau lên phía bắc, và một số đoạn bờ biển phía đông như khu vực Gành Hào thuộc Bạc Liêu cũ là những nơi được nhắc thường xuyên trong các báo cáo. Ở đây, mỗi mùa gió có thể lấy đi một dải rừng và đất.
Trên sông, sạt lở hay xảy ra ở những đoạn sông cong, nơi dòng chảy xiết áp sát bờ, và ở những bờ có nhiều nhà cửa, công trình đè tải. Bờ sông Tiền qua Đồng Tháp, bờ sông Hậu và sông Vàm Nao qua An Giang, một số đoạn qua Vĩnh Long và Cần Thơ là các ví dụ đã được công bố.
Việc chọn đoạn nào làm trước dựa vào mức độ nguy hiểm với dân cư và công trình quan trọng: chợ, trường, đường giao thông, đê biển. Đoạn sạt lở đe doạ đê biển được ưu tiên vì nếu đê vỡ, nước mặn tràn vào cả vùng sản xuất phía sau.
Các kiểu công trình đang được dùng
Kè cứng bằng bê tông, đá. Kè đứng hoặc kè mái nghiêng bảo vệ trực tiếp bờ. Phù hợp đoạn có nhà cửa, đường sát bờ, nhưng chi phí cao và có thể làm sạt lở dịch sang đoạn kế bên nếu không tính toán.
Kè tạo bãi, đê giảm sóng phía ngoài. Đặt các kết cấu cách bờ một khoảng để giảm năng lượng sóng, giữ bùn lắng lại phía trong, tạo bãi cho cây ngập mặn mọc trở lại. Kiểu này được dùng nhiều ở bờ biển bùn của Cà Mau.
Kè mềm, hàng rào tre, cừ tràm. Giải pháp chi phí thấp, dùng vật liệu địa phương để giữ bùn, bảo vệ cây non. Hiệu quả ở nơi sóng không quá mạnh, cần sửa chữa thường xuyên.
Trồng lại rừng phòng hộ. Rừng ngập mặn là lớp bảo vệ tự nhiên phía trước đê. Trồng lại chỉ thành công khi bãi bồi đủ cao và được che chắn sóng trong vài năm đầu.
Di dời dân khỏi vùng nguy hiểm. Ở những đoạn không thể giữ hoặc chi phí giữ quá cao, giải pháp là bố trí tái định cư cho các hộ sát bờ. Đây cũng là một biện pháp công trình theo nghĩa rộng.
Ai làm và tiền từ đâu
Các công trình lớn thường do bộ ngành trung ương hoặc tỉnh làm chủ đầu tư, dùng ngân sách trung ương hỗ trợ, ngân sách tỉnh, và có nơi dùng vốn vay hoặc viện trợ quốc tế cho các dự án thích ứng biến đổi khí hậu. Khi một đoạn được công bố tình trạng khẩn cấp, pháp luật cho phép áp dụng cách làm nhanh hơn ở khâu chuẩn bị đầu tư và chọn nhà thầu, theo quy định.
Các công trình nhỏ như hàng rào tre, cừ tràm thường do xã, tỉnh làm bằng nguồn kinh phí phòng chống thiên tai, có khi kết hợp sức dân. Việc duy tu sau khi làm xong là phần hay thiếu kinh phí nhất.
Một khó khăn thường được nêu là tốc độ sạt lở nhanh hơn tốc độ chuẩn bị dự án. Từ khi phát hiện đoạn nguy hiểm tới khi có thiết kế, vốn và nhà thầu có thể mất một hoặc vài mùa mưa, trong khi bờ tiếp tục lùi. Vì vậy các tỉnh thường kết hợp biện pháp tạm như hàng rào giữ bùn, cảnh báo, di dời khẩn cấp trong lúc chờ công trình chính.
Sau năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan trung ương chính về đê điều, phòng chống thiên tai và tài nguyên nước, nên tin về các chương trình chống sạt lở lớn thường do bộ này và UBND các tỉnh công bố.
Kè giữ được đoạn bờ, nhưng không giải quyết gốc rễ
Các nhà khoa học đã chỉ ra nhiều nguyên nhân sạt lở ở đồng bằng: lượng phù sa từ thượng nguồn về ít hơn trước, khai thác cát lòng sông, sụt lún nền đất do khai thác nước ngầm, và sóng biển mạnh hơn khi rừng phòng hộ bị thu hẹp. Phần giải thích chi tiết đã có ở các bài khoa học về đồng bằng; ở đây chỉ cần nhớ một điều: kè xử lý triệu chứng tại chỗ, không đổi được những nguyên nhân ở quy mô cả vùng.
Vì vậy bên cạnh công trình, các chính sách đi kèm được nhắc nhiều là quản lý chặt khai thác cát theo quy hoạch, giảm dần khai thác nước ngầm bằng cách cấp nước từ nhà máy, bảo vệ và mở rộng rừng phòng hộ ven biển, và quy hoạch dân cư lùi xa những đoạn bờ không ổn định. Những chính sách này chậm thấy kết quả hơn một đoạn kè mới, nhưng quyết định việc kè có phải làm mãi hay không.
Với người đọc tin, điều này giúp hiểu vì sao sau khi có kè, ở đoạn khác vẫn có tin sạt lở mới. Đó không nhất thiết là công trình thất bại, mà là quá trình ở quy mô vùng vẫn đang diễn ra.
Tác động khu vực: người sống ven sông, ven biển
Người dân sống sát bờ sông, bờ biển ở đoạn sạt lở là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất: nhà có thể bị cuốn trôi, đất sản xuất mất dần. Khi kè được làm, nỗi lo cấp bách giảm, nhưng một số hộ vẫn phải di dời để lấy mặt bằng thi công hoặc vì nằm trong hành lang bảo vệ công trình.
Với nghề nuôi tôm, đánh bắt ven bờ, kè và đê giảm sóng thay đổi dòng chảy, vị trí bãi bồi, có lúc ảnh hưởng tới lối ra vào của ghe, xuồng. Người làm nghề nên góp ý vào phương án trong giai đoạn tham vấn.
Với chợ, khu dân cư ven sông, có kè đồng nghĩa với có thể làm đường ven sông, công viên, bến tàu. Đó là lý do một số địa phương gắn dự án kè với chỉnh trang đô thị. Tuy vậy, mục tiêu đầu tiên của kè là an toàn, không phải tạo quỹ đất.
Về đất đai, đất trong vùng cảnh báo sạt lở bị hạn chế xây dựng, có nơi bị thu hồi để di dời. Người mua bán đất ven sông, ven biển cần hỏi chính quyền về bản đồ cảnh báo sạt lở và hành lang bảo vệ bờ trước khi quyết định. Trang không nêu hay dự báo giá đất.
Đọc tin về kè chống sạt lở cho đúng kỳ vọng
Các tin về sạt lở và công trình kè thường xuất hiện dồn dập vào mùa mưa, mùa gió. Bảng dưới giúp bạn đặt một tin vào đúng chỗ:
| Kiểu tin | Thường có nghĩa | Điều cần hỏi thêm |
|---|---|---|
| Công bố tình trạng khẩn cấp sạt lở | Đoạn bờ được ưu tiên làm nhanh theo quy định | Phạm vi bao nhiêu, bao giờ thi công? |
| Khởi công kè | Bắt đầu xây một đoạn cụ thể | Đoạn nào, dài bao nhiêu, làm trong mấy mùa? |
| Hoàn thành kè | Xong phần xây dựng | Ai duy tu, kinh phí duy tu ở đâu? |
| Rừng phòng hộ phục hồi | Cây đã mọc lại trên bãi bồi | Bao nhiêu năm, có được bảo vệ không? |
| Sạt lở mới gần công trình | Có thể do dòng chảy dịch chuyển | Đã có đánh giá của cơ quan chuyên môn chưa? |
Sạt lở là quá trình dài, công trình chỉ giữ được đoạn được làm. Một tin “đã có kè” không có nghĩa cả vùng an toàn.
Ngược lại, một tin sạt lở gây hoảng sợ cũng cần đọc bình tĩnh: xem đó là đoạn nào, cách nhà mình bao xa, đã có cảnh báo của chính quyền chưa. Ảnh và video sạt lở cũ thường được chia sẻ lại mỗi mùa mưa như tin mới, nên ngày đăng và nguồn phát hành là hai điều đầu tiên cần kiểm.
Theo dõi và đọc tin cho đúng
Nếu bạn sống ở vùng có nguy cơ sạt lở hoặc có người thân ở đó, có thể theo dõi theo các bước:
- Hỏi UBND xã, phường về bản đồ cảnh báo sạt lở và danh sách hộ trong vùng nguy hiểm, nếu địa phương đã công bố.
- Theo dõi thông báo của UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường về các đoạn được công bố khẩn cấp và dự án kè đang làm.
- Đọc tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Cổng thông tin điện tử Chính phủ khi có chương trình lớn cho cả vùng.
- Quan sát dấu hiệu bất thường ở bờ như vết nứt đất, lún sụt, cây nghiêng, và báo ngay cho chính quyền.
- Khi được mời tham vấn về phương án kè hay di dời, tham gia và giữ lại văn bản, biên bản.
Mỗi tỉnh có danh mục công trình riêng, cập nhật theo năm. Thông tin trong bài là bức tranh chung tới giữa năm 2026; đoạn cụ thể bạn quan tâm cần tra thông báo mới nhất.
Câu hỏi thường gặp
Kè bê tông có làm sạt lở đoạn bên cạnh không?
Có thể, nếu kè làm thay đổi dòng chảy mà không tính toán cả đoạn sông, đoạn bờ lân cận. Vì vậy các dự án lớn phải có khảo sát, mô hình dòng chảy trước khi thiết kế, và theo dõi sau khi xây.
Vì sao bờ biển Cà Mau lại dùng nhiều kè tạo bãi thay vì kè sát bờ?
Bờ biển bùn có nền yếu và sóng mạnh vào mùa gió. Kè tạo bãi phía ngoài giảm sóng, giữ bùn lắng lại, giúp rừng ngập mặn mọc lại, tạo lớp bảo vệ tự nhiên cho đê phía trong.
Nhà nằm trong vùng sạt lở nguy hiểm thì có được hỗ trợ di dời không?
Các tỉnh thường có chính sách hỗ trợ di dời, bố trí tái định cư cho hộ trong vùng nguy hiểm, theo quy định và nguồn kinh phí từng thời kỳ. Bạn hỏi UBND xã để biết nhà mình có trong danh sách và mức hỗ trợ.
Tình trạng khẩn cấp sạt lở là gì?
Là việc cơ quan có thẩm quyền công bố một đoạn bờ đang sạt lở nguy hiểm, để được áp dụng thủ tục nhanh trong đầu tư công trình và huy động lực lượng. Đây là biện pháp hành chính, không phải cảnh báo thiên tai thông thường.
Trồng rừng ngập mặn có thay được kè không?
Ở nơi bãi bồi còn và sóng vừa phải, rừng là lớp bảo vệ tốt và rẻ. Ở nơi bờ đã mất bãi, cần công trình giảm sóng trước để cây sống được. Hai giải pháp thường đi cùng nhau.
Mua đất ven sông ở đồng bằng cần kiểm gì về sạt lở?
Hỏi UBND xã về bản đồ cảnh báo sạt lở, hành lang bảo vệ bờ sông và quy hoạch kè trong khu vực. Đất trong vùng cảnh báo có thể bị hạn chế xây dựng hoặc thuộc diện di dời.