Dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc – Thị Nghè là dự án cải tạo kênh rạch đô thị dùng vốn vay Ngân hàng Thế giới, triển khai trong khoảng đầu những năm 2000 và hoàn thành đầu thập niên 2010 theo thông tin công bố, biến con kênh từng là nơi tập trung nhà sàn lụp xụp, nước đen thành trục cảnh quan với hai tuyến đường ven kênh. Phía sau lớp cảnh quan là một hệ thống cống bao thu nước thải, giúp kênh không còn nhận nước thải trực tiếp như trước.
Thành công của Nhiêu Lộc – Thị Nghè trở thành hình mẫu cho các dự án kênh rạch tiếp theo của thành phố. Bài viết điểm lại dự án đã làm gì, tác động tới đời sống hai bờ, và những kênh khác đang được cải tạo hoặc nằm trong danh mục.
Con kênh trước khi cải tạo
Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè chạy xuyên qua nhiều quận cũ ở trung tâm và phía bắc TP.HCM, nối ra sông Sài Gòn. Trong nhiều thập kỷ trước khi cải tạo, hai bờ kênh dày đặc nhà tạm, nhà sàn chìa ra mặt nước. Nước thải sinh hoạt của cả lưu vực đổ thẳng xuống kênh, rác tích tụ dưới gầm nhà, và mùi hôi là ký ức chung của những người từng sống hoặc đi qua khu vực này.
Kênh còn là đường tiêu thoát nước mưa chính của cả một lưu vực rộng. Khi lòng kênh bị lấn chiếm và bồi lắng, nước mưa thoát chậm, nhiều tuyến phố trong lưu vực ngập sau mỗi cơn mưa lớn. Vì vậy cải tạo kênh không chỉ là chuyện mỹ quan, mà là bài toán thoát nước và vệ sinh môi trường cho hàng trăm nghìn người.
Việc di dời các hộ sống trên và ven kênh được thành phố làm từ những năm 1990, trước cả khi dự án vay vốn chính thức triển khai. Đây là phần khó nhất, kéo dài nhiều năm, với các khu tái định cư và chung cư được xây cho người di dời.
Dự án đã làm những gì
Di dời và tái định cư. Hàng nghìn hộ dân sống trên kênh và ven kênh được di dời, bố trí tái định cư hoặc nhận bồi thường, theo nhiều đợt. Các chung cư tái định cư được xây ở nhiều nơi trong thành phố.
Nạo vét, kè bờ. Lòng kênh được nạo vét để tăng khả năng thoát nước; bờ kênh được kè kiên cố, chấm dứt tình trạng sạt lở và lấn chiếm.
Cống bao và giếng tách dòng. Một tuyến cống bao lớn chạy dọc kênh hứng nước thải từ các cửa xả, dẫn đi thay vì đổ thẳng xuống kênh. Giếng tách dòng cho phép nước mưa lớn tràn vào kênh khi cần thoát nhanh. Đây là phần ít người thấy nhưng quyết định chất lượng nước.
Đường ven kênh và cảnh quan. Hai tuyến đường dọc hai bờ kênh, quen gọi là đường Hoàng Sa và Trường Sa, cùng dải cây xanh, lối đi bộ biến bờ kênh thành không gian công cộng. Hai trục này cũng thành đường giao thông quan trọng nối trung tâm với phía bắc thành phố.
Cải thiện thoát nước lưu vực. Cùng với kênh, mạng cống thoát nước trong một số tuyến phố của lưu vực được nâng cấp, giúp giảm ngập ở nhiều điểm từng ngập nặng.
Tác động khu vực: đời sống hai bờ đổi ra sao
Với những gia đình bị di dời, tác động là trực tiếp và lớn: chuyển chỗ ở, đổi trường cho con, đổi chỗ làm, đổi mạng lưới hàng xóm. Một số người thích nghi tốt ở chung cư tái định cư, một số chuyển đi nơi khác vì sinh kế gắn với mặt nước và đường phố cũ. Kinh nghiệm từ dự án này được nhắc lại mỗi khi thành phố làm dự án kênh mới: tái định cư tại chỗ hoặc gần chỗ cũ thường giúp người dân ổn định nhanh hơn.
Với người ở các dãy phố quanh kênh, môi trường sống cải thiện rõ: mùi giảm, muỗi giảm, ngập giảm ở nhiều điểm, có chỗ đi bộ, tập thể dục. Mặt tiền đường ven kênh trở thành nơi kinh doanh, cà phê, văn phòng. Thay đổi này diễn ra trong nhiều năm sau khi dự án hoàn thành, không phải ngay khi cắt băng.
Với giao thông, hai tuyến ven kênh tạo ra một trục xuyên tâm mới, giảm tải cho một số đường cũ. Đổi lại, các nút giao dọc kênh trở thành điểm hay ùn vào giờ cao điểm.
Về đất đai, đây là ví dụ hay được dẫn khi nói rằng cải tạo môi trường làm đổi giá trị sử dụng của đất xung quanh. Điểm cần nhớ là độ trễ: từ khi bắt đầu di dời tới khi khu vực đổi diện mạo mất cả chục năm, và người đọc tin không nên suy từ ví dụ này sang mọi dự án kênh khác.
Các kênh tiếp theo: Tân Hoá – Lò Gốm, Tàu Hủ – Bến Nghé, Tham Lương – Bến Cát
Sau Nhiêu Lộc – Thị Nghè, thành phố triển khai hoặc đưa vào danh mục cải tạo nhiều tuyến kênh khác. Thông tin chi tiết về vốn, tiến độ từng dự án cần tra theo công bố của thành phố; dưới đây chỉ là bức tranh chung:
- Kênh Tân Hoá – Lò Gốm ở khu vực phía tây thành phố, đã được cải tạo trong một dự án cải thiện môi trường nước, kè bờ và làm đường ven kênh.
- Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé – Đôi – Tẻ ở phía nam khu trung tâm, gắn với dự án vệ sinh môi trường giai đoạn sau, trong đó có tuyến cống bao và nhà máy xử lý nước thải lưu vực.
- Kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, trục kênh dài ở phía tây bắc và tây, được nạo vét, kè bờ và làm đường ven kênh qua nhiều giai đoạn. Đây là trục có nhiều đoạn qua khu dân cư, khu sản xuất, nên phần di dời và xử lý nguồn thải công nghiệp phức tạp.
- Kênh Xuyên Tâm ở phía bắc trung tâm cũ, được thành phố đưa vào danh mục cải tạo theo thông tin công bố.
- Các rạch nhỏ trong khu dân cư, do phường, xã và các sở quản lý, cải tạo theo chương trình chống ngập và di dời nhà trên kênh rạch.
Mỗi kênh có bối cảnh riêng: mật độ dân, nguồn thải, độ sâu, đất tái định cư. Thành công của một kênh không bảo đảm kênh khác làm nhanh như vậy.
Vì sao một dự án kênh mất cả chục năm
Nhìn từ ngoài, cải tạo kênh có vẻ là việc nạo vét và xây kè. Thực tế, phần tốn thời gian nhất là con người và đất đai. Mỗi hộ trên kênh có hoàn cảnh riêng: có nhà có giấy tờ, có nhà dựng tạm nhiều đời, có hộ thuê lại, có hộ vừa ở vừa buôn bán. Phương án bồi thường, hỗ trợ phải xét từng trường hợp, lấy ý kiến, giải quyết khiếu nại, rồi mới bàn giao mặt bằng được.
Phần kỹ thuật cũng khó hơn tưởng tượng. Đất ven kênh ở TP.HCM phần nhiều là nền yếu, kè phải gia cố sâu. Thi công cống bao lớn dưới đường phố đông người cần phân luồng giao thông, giữ an toàn cho nhà dân sát công trường. Bùn nạo vét lên phải có nơi đổ và xử lý đúng quy định.
Dự án dùng vốn vay nước ngoài còn có thêm quy trình của nhà tài trợ: đấu thầu quốc tế, báo cáo giám sát, chính sách tái định cư theo khung của bên cho vay. Những quy trình này giúp minh bạch hơn nhưng kéo dài thời gian chuẩn bị.
Khi đọc tin một con kênh mới được đưa vào kế hoạch cải tạo, bạn nên hình dung một chặng đường nhiều năm, chia thành các bước rõ ràng. Mốc ghi trong kế hoạch là mục tiêu, không phải cam kết ngày hoàn thành.
Bài học thường được nhắc từ Nhiêu Lộc – Thị Nghè
Từ trải nghiệm của dự án, giới chuyên môn và chính quyền thường rút ra một số bài học khi bàn các dự án kênh tiếp theo. Bảng dưới gom các bài học đó theo hướng trung tính:
| Khía cạnh | Điều làm được | Điều cần làm tiếp |
|---|---|---|
| Di dời | Giải toả được lấn chiếm kéo dài | Tái định cư gần nơi cũ, giữ sinh kế |
| Nước thải | Có cống bao, tách nước thải khỏi kênh | Xử lý tập trung, đấu nối hộ dân |
| Cảnh quan | Không gian công cộng dọc kênh | Duy tu cây xanh, vệ sinh lâu dài |
| Thoát nước | Giảm ngập ở nhiều điểm | Nâng cấp cống nhánh trong lưu vực |
| Duy trì | Kênh sạch hơn rõ rệt | Chặn rác, chặn xả lén từ hộ và cơ sở |
Mặt nước kênh vẫn có lúc đổi màu hoặc có cá chết sau mưa lớn đầu mùa, khi nước từ cống tràn vào mang theo chất bẩn tích tụ. Hiện tượng này được giải thích nhiều lần trên báo chí và cho thấy cống bao giải quyết phần lớn nhưng không phải toàn bộ vấn đề.
Theo dõi các dự án kênh rạch và đọc tin cho đúng
Nếu bạn sống ven một con kênh đang hoặc sắp cải tạo, có thể theo dõi theo các bước:
- Tra kế hoạch của UBND TP.HCM và Sở Xây dựng về danh mục kênh rạch cải tạo, chương trình di dời nhà trên và ven kênh.
- Hỏi UBND phường, xã nơi mình ở về phạm vi dự án, ranh giới giải toả và lịch thông báo thu hồi đất nếu có.
- Phân biệt “có trong danh mục”, “được phê duyệt chủ trương đầu tư” và “đã có quyết định thu hồi đất”: ba mức khác nhau về độ chắc chắn.
- Khi dự án có tham vấn cộng đồng hoặc lấy ý kiến phương án bồi thường, tham gia và giữ lại văn bản đã nhận.
- Theo dõi Cổng thông tin điện tử Chính phủ khi dự án dùng vốn vay nước ngoài hoặc cần chấp thuận ở cấp trung ương.
Tên quận trong các dự án cũ là tên trước 7/2025. Khi tra địa bàn hiện nay, bạn dùng tên phường, xã mới của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè giờ có còn nhận nước thải không?
Phần lớn nước thải đã được cống bao hứng và dẫn đi, nhưng khi mưa lớn, nước từ cống chung có thể tràn vào kênh qua giếng tách dòng. Vì vậy chất lượng nước tốt hơn trước rất nhiều nhưng vẫn biến động theo mùa mưa.
Vì sao sau mưa lớn đầu mùa kênh hay có cá chết?
Mưa lớn đầu mùa cuốn chất bẩn tích tụ trong cống xuống kênh, làm thiếu ô xy trong nước trong thời gian ngắn. Cơ quan quản lý thường giải thích hiện tượng này trong các đợt cá chết và tăng vớt, sục khí khi cần.
Người dân bị di dời khi cải tạo kênh được những gì?
Theo quy định đất đai từng thời kỳ, người có nhà đất bị thu hồi được bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư nếu đủ điều kiện. Mức cụ thể tuỳ phương án được duyệt cho từng dự án, nên bạn cần đọc kỹ phương án và hỏi hội đồng bồi thường.
Tên Hoàng Sa, Trường Sa là đường hay là kênh?
Hoàng Sa và Trường Sa là tên hai tuyến đường chạy dọc hai bờ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè. Con kênh vẫn giữ tên Nhiêu Lộc – Thị Nghè.
Kênh gần nhà có trong danh sách cải tạo không thì hỏi ở đâu?
Bạn hỏi UBND phường, xã nơi mình ở và tra các kế hoạch của Sở Xây dựng TP.HCM. Tin rao về đất ven kênh nói “sắp làm đường ven kênh” cần được kiểm với văn bản chính thức trước khi tin.
Dự án kênh có làm hết ngập cho khu xung quanh không?
Kênh thông thoáng giúp thoát nước nhanh hơn, nhưng ngập còn phụ thuộc cống nhánh, triều cường và mưa cực đoan. Nhiều điểm giảm ngập rõ, một số điểm vẫn ngập khi mưa trùng triều cao.
