Nhà máy đốt rác phát điện Sóc Sơn nằm trong khu liên hợp xử lý chất thải ở Sóc Sơn, phía bắc Hà Nội, cạnh bãi chôn lấp Nam Sơn, do một doanh nghiệp tư nhân đầu tư; theo thông tin công bố, nhà máy có công suất thiết kế khoảng 4.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày và bắt đầu hoà lưới điện từ năm 2022. Đây được giới thiệu là nhà máy điện rác có quy mô lớn nhất cả nước tính tới thời điểm đi vào hoạt động.
Với người Hà Nội, câu hỏi thực tế là rác nhà mình đi đâu và bãi Nam Sơn, nơi từng nhiều lần quá tải, có bớt áp lực không. Với người dân quanh khu xử lý, câu hỏi là mùi, nước rỉ rác và xe rác có giảm. Bài viết đi qua cả hai góc nhìn.
Vì sao Hà Nội cần một nhà máy điện rác lớn
Trong nhiều năm, phần lớn rác sinh hoạt của khu vực nội thành Hà Nội được chở lên chôn lấp tại khu Nam Sơn. Chôn lấp cần nhiều đất, sinh nước rỉ rác và khí, và khi lượng rác mỗi ngày tăng theo dân số, các ô chôn lấp đầy nhanh hơn dự kiến. Đã có những thời điểm xe rác bị dừng vào khu xử lý, rác ùn lại trong phố nhiều ngày, cho thấy chỉ dựa vào chôn lấp là rủi ro.
Đốt rác thu hồi năng lượng là hướng nhiều thành phố lớn trên thế giới đã dùng: giảm mạnh thể tích rác phải chôn, tận dụng nhiệt để phát điện. Chính sách của Việt Nam những năm gần đây cũng khuyến khích giảm tỷ lệ chôn lấp trực tiếp, chuyển sang xử lý có thu hồi năng lượng hoặc tái chế. Nhà máy Sóc Sơn là dự án lớn nhất theo hướng này ở miền Bắc.
Đặt nhà máy ngay trong khu liên hợp có sẵn giúp tận dụng đường vận chuyển rác hiện hữu, tránh phải tìm một địa điểm mới, vốn là việc rất khó vì không khu dân cư nào muốn ở cạnh nơi xử lý rác. Đổi lại, khu vực Sóc Sơn tiếp tục là nơi gánh phần lớn rác của thành phố.
Nhà máy làm việc ra sao, nói ngắn gọn
Tiếp nhận và ủ rác trong hầm kín. Xe rác đổ vào hầm chứa có áp suất âm để hạn chế mùi thoát ra ngoài. Rác được để ráo bớt nước trước khi đưa vào lò, vì rác sinh hoạt Việt Nam ẩm và nhiều chất hữu cơ.
Đốt và phát điện. Rác được đốt trong lò ghi ở nhiệt độ cao, nhiệt sinh ra làm nóng nồi hơi, hơi nước quay tua bin phát điện, phần lớn bán lên lưới.
Xử lý khí thải. Khói thải đi qua nhiều công đoạn lọc bụi và xử lý khí trước khi ra ống khói. Quy chuẩn khí thải lò đốt là căn cứ để cơ quan môi trường kiểm tra, và nhà máy phải quan trắc liên tục.
Xử lý tro xỉ và nước rỉ. Xỉ đáy lò có thể được tận dụng làm vật liệu sau khi xử lý, tro bay phải quản lý như chất thải cần kiểm soát. Nước rỉ trong hầm chứa rác phải được xử lý riêng.
Phần còn phải chôn lấp. Đốt không làm rác biến mất hoàn toàn; phần tro xỉ không tận dụng được vẫn cần chôn lấp hợp vệ sinh, nhưng thể tích nhỏ hơn nhiều so với chôn rác thô.
Tác động khu vực: người dân quanh khu Nam Sơn
Người dân các xã quanh khu liên hợp xử lý chất thải sống nhiều năm với mùi, ruồi, nước rỉ rác và xe rác chạy qua làng. Thành phố đã có các chính sách hỗ trợ, di dời những hộ trong vùng ảnh hưởng, theo các đợt đã công bố. Khi lượng rác phải chôn lấp giảm, áp lực mùi và nước rỉ từ ô chôn lấp mới có thể giảm theo.
Tuy vậy, nhà máy đốt rác cũng là một công trình công nghiệp lớn, với ống khói, lò đốt, xe rác ra vào cả ngày. Mối quan tâm của dân quanh đó chuyển từ mùi bãi rác sang chất lượng khí thải, tiếng ồn và giao thông. Kết quả quan trắc môi trường của nhà máy và của cơ quan quản lý là căn cứ để trả lời những lo ngại này.
Về việc làm, nhà máy cần lao động vận hành, bảo dưỡng, vệ sinh, một phần có thể tuyển tại địa phương. Dịch vụ quanh khu như ăn uống, sửa xe tải, vận chuyển có thêm khách. Đây là thay đổi có thật nhưng quy mô vừa phải, không biến khu vực thành vùng công nghiệp sôi động.
Về đất đai, đất sát khu xử lý rác thường bị hạn chế sử dụng vì vùng đệm môi trường. Người có đất trong vùng đệm cần hỏi rõ quy hoạch và các ràng buộc trước khi xây dựng hay chuyển nhượng. Trang không nêu hay dự báo giá đất.
Sóc Sơn trong bức tranh xử lý rác của Hà Nội
Hà Nội có nhiều khu xử lý chất thải, nhưng khu liên hợp Sóc Sơn là nơi nhận khối lượng lớn nhất từ khu vực nội thành. Ngoài nhà máy đốt rác phát điện, khu này còn có các ô chôn lấp, hệ thống xử lý nước rỉ rác và các hạng mục phụ trợ. Thành phố cũng đã có hoặc đang chuẩn bị các nhà máy đốt rác ở những khu xử lý khác, để không phụ thuộc vào một điểm duy nhất.
Phụ thuộc vào một điểm là rủi ro đã được chứng minh qua những lần xe rác không vào được khu xử lý. Khi có thêm lò đốt ở nơi khác, thành phố có phương án điều phối khi một nhà máy dừng bảo dưỡng hoặc khi đường vận chuyển gặp sự cố. Đây là lý do tin về các nhà máy rác ở khu vực khác của Hà Nội cũng liên quan tới người dân Sóc Sơn: thêm nơi xử lý đồng nghĩa với bớt áp lực dồn về một vùng.
Ở tầm cả nước, các thành phố lớn như TP.HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ đều có dự án hoặc kế hoạch đốt rác phát điện. Mỗi nơi có điều kiện khác nhau về lượng rác, địa điểm và cơ chế giá. Kinh nghiệm vận hành ở Sóc Sơn, cả điều làm được lẫn điều phải điều chỉnh, thường được các địa phương khác tham khảo khi chuẩn bị dự án.
Điện rác và chôn lấp: khác nhau ở đâu với người sống gần
Bảng so sánh dưới đây giúp bạn hiểu vì sao chuyển sang đốt rác thay đổi loại vấn đề mà người dân quanh khu phải theo dõi:
| Khía cạnh | Bãi chôn lấp | Nhà máy đốt rác phát điện |
|---|---|---|
| Diện tích đất | Rất lớn, tăng theo thời gian | Nhỏ hơn nhiều cho cùng lượng rác |
| Mùi | Từ ô chôn lấp hở, nước rỉ | Chủ yếu ở khâu tiếp nhận nếu kiểm soát kém |
| Nước rỉ rác | Lượng lớn, kéo dài sau khi đóng bãi | Phát sinh ở hầm chứa, xử lý tập trung |
| Khí thải | Khí bãi rác phát tán tự nhiên | Khí lò đốt qua xử lý, quan trắc liên tục |
| Phần còn lại | Toàn bộ rác nằm lại | Tro xỉ, phần nhỏ phải chôn lấp |
Không có phương án nào không ảnh hưởng. Điều người dân có thể đòi hỏi là quy trình vận hành nghiêm, quan trắc công khai và kênh phản ánh được trả lời.
Điều kiện để nhà máy chạy đúng thiết kế
Một nhà máy đốt rác chỉ chạy ổn khi được cấp đủ rác, đều đặn, và rác có nhiệt trị đủ để cháy tốt. Rác sinh hoạt Việt Nam ẩm, lẫn nhiều thức ăn thừa, nên hiệu quả phát điện phụ thuộc nhiều vào khâu phân loại tại nguồn. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt ra yêu cầu phân loại rác sinh hoạt tại hộ gia đình; việc triển khai ở từng địa phương diễn ra theo lộ trình riêng.
Thứ hai là cơ chế thanh toán: nhà máy có hai nguồn thu chính là phí xử lý rác do thành phố trả và tiền bán điện. Nếu một trong hai bị chậm, nhà máy khó vận hành đủ công suất. Đây là lý do các dự án điện rác ở nhiều tỉnh khác tiến triển chậm dù đã có chủ trương.
Thứ ba là phối hợp thu gom. Xe rác của các đơn vị vệ sinh môi trường phải đổ đúng nơi, đúng giờ, và rác không được lẫn chất thải nguy hại. Khi phân loại tại nguồn tốt hơn, phần rác tái chế được tách ra trước, phần hữu cơ có thể ủ phân, và phần đưa vào lò phù hợp hơn.
Theo dõi hoạt động và đọc tin cho đúng
Nếu bạn sống quanh khu xử lý hoặc muốn hiểu tin về nhà máy, có thể theo dõi theo trình tự:
- Đọc thông tin từ UBND thành phố Hà Nội, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội và chủ đầu tư về lượng rác tiếp nhận và tình hình vận hành.
- Khi tin nói “nhà máy xử lý được toàn bộ rác của thành phố”, đối chiếu với lượng rác phát sinh hằng ngày mà thành phố công bố và với các khu xử lý khác.
- Tìm hiểu kết quả quan trắc môi trường định kỳ mà cơ quan quản lý công bố; nhà máy đốt rác thuộc diện phải quan trắc khí thải tự động, liên tục.
- Khi thấy mùi, khói bất thường, ghi lại thời gian, hướng gió, ảnh chụp và phản ánh tới UBND xã nơi mình ở và cơ quan môi trường của thành phố.
- Theo dõi Cổng thông tin điện tử Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường khi có chính sách chung về điện rác, giá điện rác, phân loại rác.
Số liệu công suất trong bài là con số đã công bố khi nhà máy đi vào hoạt động. Lượng rác thực tế mỗi ngày thay đổi theo mùa và theo kế hoạch điều phối của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy điện rác Sóc Sơn có làm bãi rác Nam Sơn đóng cửa không?
Nhà máy giảm mạnh lượng rác phải chôn lấp, nhưng khu liên hợp vẫn cần ô chôn lấp cho tro xỉ không tận dụng được và cho những lúc lò bảo dưỡng. Việc đóng các ô chôn lấp cũ theo lộ trình nào cần xem quyết định của thành phố.
Khói từ nhà máy đốt rác có độc không?
Khí thải lò đốt phải qua xử lý và đạt quy chuẩn trước khi thải ra, kèm quan trắc liên tục. Mức an toàn phụ thuộc vào vận hành đúng quy trình. Người dân có quyền yêu cầu thông tin quan trắc và phản ánh khi thấy bất thường.
Rác nhà mình ở nội thành Hà Nội có được chở lên đây không?
Phần lớn rác sinh hoạt khu vực nội thành được đưa về khu liên hợp Sóc Sơn để xử lý, bên cạnh các khu xử lý khác của thành phố. Cách điều phối cụ thể do thành phố quyết định và có thể thay đổi theo thời gian.
Vì sao phải phân loại rác nếu đã có nhà máy đốt?
Rác ướt, lẫn nhiều thức ăn thừa làm lò cháy kém và phát điện ít hơn. Phân loại giúp tách phần tái chế, phần hữu cơ và phần phù hợp để đốt, đồng thời giảm chất nguy hại lẫn vào lò.
Đất gần khu xử lý rác có xây nhà được không?
Tuỳ vị trí so với vùng đệm môi trường và quy hoạch được duyệt. Có khu bị hạn chế xây dựng, có khu thuộc diện di dời. Bạn nên hỏi UBND xã và cơ quan quản lý đất đai trước khi xây hay giao dịch.
Các tỉnh khác có nhà máy điện rác không?
Nhiều tỉnh, thành đã có hoặc đang chuẩn bị dự án đốt rác phát điện với quy mô nhỏ hơn. Tiến độ khác nhau tuỳ nguồn rác, cơ chế thanh toán và địa điểm. Thông tin cụ thể nên tra theo công bố của từng địa phương.