Đường dây 500 kV mạch 3 từ trạm Quảng Trạch (vùng Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị) tới trạm Phố Nối (Hưng Yên) dài khoảng 519 km theo thông tin công bố, được khởi công cuối năm 2023 và khánh thành ngày 29/8/2024; tuyến được làm để tăng khả năng chuyển điện từ miền Trung ra miền Bắc sau đợt thiếu điện đầu hè năm 2023. Đây là một trong những công trình truyền tải được làm nhanh nhất từ trước tới nay, chia thành bốn dự án thành phần nối tiếp nhau.
Bài viết đi vào công trình cụ thể: tuyến xuất phát từ đâu, qua những vùng nào, giải quyết điểm nghẽn gì của hệ thống, vì sao được làm gấp, người dân dọc tuyến đã trải qua những gì, và nay theo dõi việc vận hành ra sao. Nguyên lý lưới truyền tải, cấp điện áp hay hành lang an toàn lưới điện nói chung đã có ở các trang kiến thức hạ tầng; ở đây chỉ nhắc khi cần.
Bối cảnh: mùa hè thiếu điện năm 2023
Đầu mùa hè năm 2023, miền Bắc phải tiết giảm điện ở nhiều khu vực, theo thông tin công bố của ngành điện. Nguyên nhân được nêu là nắng nóng làm nhu cầu tăng vọt, trong khi các hồ thuỷ điện phía Bắc cạn nước, một số tổ máy nhiệt điện gặp sự cố, và lưới truyền tải từ miền Trung ra không chuyển thêm được.
Điểm cuối cùng là chỗ đường dây mạch 3 nhắm tới. Miền Nam và miền Trung có nhiều nguồn điện mặt trời, điện gió, thuỷ điện, nhiệt điện khí xây trong những năm trước đó; có thời điểm miền Nam và miền Trung dư nguồn trong khi miền Bắc thiếu. Nhưng muốn đưa điện ra Bắc phải đi qua dải đất hẹp miền Trung, nơi các tuyến 500 kV hiện có (mạch 1 vận hành từ năm 1994 và mạch 2 xây sau đó) đã chạy gần giới hạn.
Vì vậy, đường dây mạch 3 đoạn Quảng Trạch – Phố Nối được xác định là công trình cấp bách, nằm trong danh mục quy hoạch điện, được giao cho Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia làm chủ đầu tư thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam, theo thông tin công bố. Mục tiêu là hoàn thành trước mùa nắng nóng năm sau để giảm nguy cơ lặp lại cảnh thiếu điện.
Bốn dự án thành phần nối thành một tuyến
Theo thông tin công bố, công trình được chia thành bốn dự án thành phần, thi công song song để rút ngắn thời gian. Tên các trạm giữ nguyên như cách gọi trong dự án; địa giới nêu theo cách gọi hiện nay.
| Dự án thành phần | Điểm đầu – điểm cuối | Vùng đi qua (theo địa giới hiện nay) |
|---|---|---|
| Quảng Trạch – Quỳnh Lưu | Trạm 500 kV Quảng Trạch tới trạm Quỳnh Lưu | Quảng Trị (phần Quảng Bình cũ), Hà Tĩnh, Nghệ An |
| Quỳnh Lưu – Thanh Hoá | Trạm Quỳnh Lưu tới trạm Thanh Hoá | Nghệ An, Thanh Hoá |
| Nam Định I – Thanh Hoá | Trạm Thanh Hoá tới trung tâm điện lực Nam Định I | Thanh Hoá, Ninh Bình (gồm cả Nam Định cũ) |
| Nam Định I – Phố Nối | Nam Định I tới trạm 500 kV Phố Nối | Ninh Bình, Hưng Yên (gồm cả Thái Bình cũ) |
Chia nhỏ như vậy giúp nhiều nhà thầu cùng làm, nhưng cũng làm tăng việc phối hợp giải phóng mặt bằng giữa nhiều địa phương. Phần lớn khối lượng là móng và cột, hàng trăm vị trí cột trên mỗi đoạn.
Vì sao làm được trong khoảng mười tháng
Một đường dây 500 kV dài hàng trăm km thường cần nhiều năm từ chuẩn bị tới đóng điện. Với mạch 3, theo thông tin công bố, các thủ tục được rút ngắn nhờ cơ chế đặc thù cho công trình cấp bách của ngành điện, như chỉ định thầu ở một số gói, làm song song thiết kế và thi công, chính quyền địa phương huy động lực lượng hỗ trợ giải phóng mặt bằng.
Phần giải phóng mặt bằng có đặc điểm riêng. Đường dây không chiếm một dải đất liên tục như đường bộ; đất bị thu hồi chủ yếu là vị trí móng cột. Phần hành lang dưới dây không bị thu hồi mà bị hạn chế sử dụng, được bồi thường, hỗ trợ theo quy định. Điều đó giúp số hộ phải di dời ít hơn hẳn so với một tuyến cao tốc cùng chiều dài.
Thi công diễn ra cả ngày đêm, kể cả các dịp lễ, với nhiều nhà thầu trong nước và lực lượng hỗ trợ từ địa phương, theo thông tin công bố. Điều kiện thời tiết mùa mưa miền Trung, địa hình đồi núi Nghệ An, Hà Tĩnh và vùng ruộng trũng đồng bằng là những trở ngại lớn nhất được nhắc tới.
Tuyến này thay đổi gì cho hệ thống điện
Về kỹ thuật, mạch 3 thêm một đường chuyển công suất song song trên đoạn hẹp nhất của lưới Bắc – Nam. Khi cần, điện từ các nguồn ở miền Trung và miền Nam có thể chuyển ra Bắc nhiều hơn so với trước. Đồng thời, lưới có thêm dự phòng: khi một mạch phải cắt để sửa chữa, các mạch còn lại vẫn gánh được phần lớn công suất.
Tuyến cũng chuẩn bị chỗ đấu nối cho các nguồn lớn trong tương lai ở dọc tuyến. Trạm Quảng Trạch là điểm gom của trung tâm điện lực Quảng Trạch, nơi có nhà máy nhiệt điện và dự án điện khí theo quy hoạch; trạm Nam Định I gắn với vị trí trung tâm điện lực Nam Định. Khi các nhà máy này vào vận hành theo kế hoạch, đường dây là lối ra lưới của chúng.
Cần hiểu đúng mức: một đường dây không tạo ra điện. Nó giúp phân bổ điện tốt hơn giữa các vùng. Nếu cả nước cùng thiếu nguồn vào một thời điểm, đường dây không giải quyết được. Vì vậy, các tin nói “có mạch 3 là hết thiếu điện” là đơn giản hoá quá mức.
Những cách hiểu nhầm hay gặp về mạch 3
Cách hiểu nhầm thứ nhất là coi mạch 3 là một đường dây hoàn toàn mới chạy suốt từ Nam ra Bắc. Thực tế, trục 500 kV mạch 3 có nhiều đoạn ở miền Trung và Tây Nguyên đã được xây từ trước; công trình hoàn thành năm 2024 là đoạn còn thiếu ở phía Bắc, từ Quảng Trạch ra Phố Nối. Nói “khánh thành mạch 3” là nói về việc khép kín đoạn này.
Cách hiểu nhầm thứ hai là cho rằng công suất truyền tải tăng gấp rưỡi chỉ vì có thêm một mạch trong ba mạch. Khả năng chuyển điện thực tế phụ thuộc vào cả cấu trúc lưới, các trạm biến áp, thiết bị bù, giới hạn ổn định của hệ thống, và cách điều độ vận hành từng thời điểm. Con số cụ thể chỉ đơn vị điều độ hệ thống và ngành điện công bố được.
Cách hiểu nhầm thứ ba nằm ở tiến độ. Việc làm nhanh trong khoảng mười tháng được nhắc nhiều, nhưng không có nghĩa mọi công trình lưới điện về sau đều có thể làm nhanh như vậy. Mạch 3 được hưởng cơ chế đặc thù vì tính cấp bách, được ưu tiên nguồn lực đặc biệt. Các dự án truyền tải khác vẫn đi theo quy trình thông thường, với thời gian dài hơn nhiều, nhất là khâu giải phóng mặt bằng qua vùng dân cư đông.
Cuối cùng, có ý kiến cho rằng đường dây mới sẽ làm giá điện thay đổi ngay. Chi phí đầu tư lưới được tính vào giá truyền tải theo quy định qua nhiều năm, cùng hàng loạt yếu tố khác; không có mối liên hệ trực tiếp, tức thời giữa một công trình và hoá đơn điện của từng hộ.
Tác động lên các vùng dọc tuyến
Với người dân có đất ở vị trí móng cột, việc thu hồi đất kèm bồi thường, hỗ trợ đã được thực hiện trong thời gian ngắn. Diện tích mỗi vị trí móng không lớn nhưng có thể nằm giữa ruộng lúa, vườn cây, ảnh hưởng tới việc canh tác của cả thửa. Những hộ có đất dưới hành lang được bồi thường, hỗ trợ cho phần bị hạn chế sử dụng theo quy định về hành lang an toàn lưới điện.
Sau khi đóng điện, đời sống dưới hành lang tiếp tục có giới hạn: cây cao phải chặt tỉa, nhà ở và công trình phải bảo đảm khoảng cách an toàn, không đốt rơm rạ, không thả diều gần dây. Đơn vị truyền tải điện tổ chức tuần tra định kỳ và thường phối hợp với chính quyền xã tuyên truyền tới từng hộ.
Về việc làm, trong thời gian thi công, các xã có tuyến đi qua có thêm dịch vụ cho công nhân: chỗ ở, ăn uống, vận chuyển vật tư, cho thuê máy. Sau khi đóng điện, tác động việc làm trực tiếp gần như không còn, vì đường dây vận hành với ít người.
Về đất đai, đất dưới hành lang đường dây cao áp có giới hạn sử dụng nên người mua bán thường cân nhắc kỹ; còn việc có đường dây không làm vùng đó có thêm điện tại chỗ, vì đường dây truyền tải không cấp trực tiếp cho dân. Đây là chỗ hay hiểu nhầm trong các lời rao bán đất.
Theo dõi vận hành và đọc tin cho đúng
Đường dây đã hoàn thành, nên câu hỏi bây giờ là nó được vận hành, khai thác ra sao. Những nguồn nên dùng khi đọc tin:
- Thông cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam và Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia về vận hành, sự cố, bảo dưỡng đường dây.
- Thông tin của đơn vị điều độ hệ thống điện quốc gia về tình hình cung cấp điện mùa nắng nóng, mức truyền tải trên các tuyến liên kết.
- Bộ Công Thương: quy hoạch điện, kế hoạch các nguồn đấu nối vào trạm Quảng Trạch, Nam Định I.
- Uỷ ban nhân dân các xã có tuyến đi qua: quy định về hành lang, các khoản bồi thường, hỗ trợ còn tồn đọng nếu có.
- Cổng thông tin điện tử Chính phủ: các văn bản về cơ chế đặc thù đã áp dụng cho công trình.
Khi đọc một tin về mùa hè sắp tới “có thiếu điện không”, hãy xem tin có nói tới cả nguồn và lưới hay chỉ nhắc một phía; tình hình cung ứng phụ thuộc cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Đường dây 500 kV mạch 3 hoàn thành khi nào?
Theo thông tin công bố, toàn tuyến Quảng Trạch – Phố Nối được khánh thành ngày 29/8/2024, sau khoảng mười tháng thi công kể từ khi khởi công cuối năm 2023. Tuyến do Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia làm chủ đầu tư.
Vì sao gọi là mạch 3?
Trước đó, trục truyền tải 500 kV Bắc – Nam đã có mạch 1, vận hành từ năm 1994, và mạch 2 xây sau đó. Đoạn Quảng Trạch – Phố Nối là phần phía Bắc của mạch 3, tăng thêm một đường chuyển điện song song trên trục này.
Nhà gần đường dây 500 kV có được ở không?
Việc ở gần hay dưới hành lang đường dây được quy định bởi pháp luật về điện lực và hành lang an toàn lưới điện cao áp, với các điều kiện về khoảng cách, kết cấu nhà. Cụ thể nên hỏi đơn vị truyền tải điện và uỷ ban xã nơi bạn ở.
Có mạch 3 thì miền Bắc còn thiếu điện không?
Mạch 3 giúp chuyển thêm điện từ miền Trung, miền Nam ra Bắc, nhưng không tạo ra điện. Nếu nhu cầu tăng nhanh hơn nguồn mới hoặc nhiều nguồn cùng gặp khó, vẫn có thể căng thẳng. Theo dõi thông tin của ngành điện mỗi mùa nắng nóng để biết tình hình.
Đất có cột điện 500 kV đi qua được bồi thường thế nào?
Đất ở vị trí móng cột bị thu hồi và được bồi thường theo Luật Đất đai 2024. Đất dưới hành lang không bị thu hồi nhưng bị hạn chế sử dụng, được bồi thường, hỗ trợ theo quy định riêng. Phương án cụ thể được niêm yết tại uỷ ban xã.
Đường dây này có cấp điện trực tiếp cho dân dọc tuyến không?
Không. Đây là lưới truyền tải, nối các trạm 500 kV với nhau. Điện tới nhà dân đi qua các trạm hạ áp và lưới phân phối của công ty điện lực tỉnh, nên có tuyến 500 kV đi qua không có nghĩa xã đó được cấp điện tốt hơn ngay.
