Cao tốc Bắc – Nam phía Tây là trục cao tốc dọc thứ hai trong quy hoạch mạng lưới đường bộ, chạy song song phía tây trục Bắc – Nam phía Đông: theo hướng tuyến công bố, phần phía Nam đi từ khu vực Ngọc Hồi (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi) qua Tây Nguyên, xuống Chơn Thành (Bình Phước cũ, nay thuộc Đồng Nai), rồi qua Đông Nam Bộ về Tây Nam Bộ tới khu vực Rạch Giá (Kiên Giang cũ, nay thuộc An Giang).
Khác với trục phía Đông đã gần liền mạch, trục phía Tây phần lớn còn ở giai đoạn quy hoạch, chuẩn bị đầu tư hoặc mới làm từng đoạn. Vì vậy, bài này nói nhiều về nguyên lý và chủ trương: vì sao cần trục này, nó khác đường Hồ Chí Minh ra sao, đoạn nào ở miền Tây đã có, đoạn nào đang được nhắc trong tin, và cách đọc tin để không nhầm quy hoạch với công trường.
Vì sao cần một trục dọc thứ hai
Lý do đầu tiên là Tây Nguyên. Vùng cao nguyên rộng lớn, sản xuất cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, rau hoa với khối lượng lớn, nhưng đường ra cảng biển và về các đô thị lớn chủ yếu dựa vào quốc lộ 14 (một phần của đường Hồ Chí Minh) và các quốc lộ ngang qua đèo. Một trục cao tốc dọc qua Tây Nguyên sẽ nối các đô thị Pleiku, Buôn Ma Thuột, Gia Nghĩa với nhau và với Đông Nam Bộ theo đường có kiểm soát.
Lý do thứ hai là chia tải cho trục phía Đông. Khi mọi luồng xe dọc đất nước dồn vào một trục ven biển, chỉ một sự cố thiên tai ở miền Trung cũng làm gián đoạn cả vận tải Bắc – Nam. Trục phía Tây tạo một hướng dự phòng, đồng thời rút ngắn đường cho hàng từ Tây Nguyên về Đông Nam Bộ mà không phải vòng xuống ven biển.
Lý do thứ ba là Đồng bằng sông Cửu Long. Ở phần phía Nam, trục phía Tây đi qua vùng giữa của đồng bằng, nối Đồng Tháp, Cần Thơ, An Giang theo hướng khác với trục phía Đông chạy gần quốc lộ 1. Hai trục dọc cùng các trục ngang tạo thành một lưới cho vùng đồng bằng vốn chỉ có một đường cao tốc.
Cao tốc phía Tây khác đường Hồ Chí Minh ở đâu
Nhiều người nhầm cao tốc Bắc – Nam phía Tây với đường Hồ Chí Minh. Hai tuyến cùng chạy ở phía tây đất nước và có chỗ trùng hành lang, nhưng bản chất khác nhau:
| Tiêu chí | Đường Hồ Chí Minh | Cao tốc Bắc – Nam phía Tây |
|---|---|---|
| Loại đường | Đường bộ cấp quốc lộ, phần lớn hai làn, có đoạn đi qua đô thị | Đường cao tốc, kiểm soát ra vào, chỉ lên xuống ở nút giao |
| Hiện trạng | Đã hình thành phần lớn tuyến, nhiều đoạn đang được nâng cấp | Phần lớn còn quy hoạch, chuẩn bị đầu tư; một số đoạn đã khai thác hoặc đang thi công |
| Đối tượng | Mọi phương tiện, kể cả xe máy, xe thô sơ | Ô tô, theo quy định về đường cao tốc |
| Vai trò | Đường trục cho vùng núi, biên giới, kết nối dân sinh | Trục vận tải tốc độ cao liên vùng |
Ở Tây Nguyên, hướng cao tốc có thể đi gần hoặc tách khỏi quốc lộ 14 tuỳ đoạn. Khi đọc tin “nâng cấp đường Hồ Chí Minh” và “đầu tư cao tốc phía Tây”, bạn cần xem đó là hai hồ sơ khác nhau, dù có thể cùng đi qua một địa phương.
Những đoạn đang được nhắc trong tin
Đoạn Tây Nguyên từ Ngọc Hồi xuống Chơn Thành. Theo quy hoạch, đây là phần dài nhất qua cao nguyên. Một số đoạn như Gia Nghĩa – Chơn Thành được các tỉnh đề xuất đầu tư theo hình thức đối tác công tư theo thông tin công bố; phần còn lại phần lớn ở giai đoạn quy hoạch, nghiên cứu.
Đoạn Đông Nam Bộ qua Chơn Thành. Hướng tuyến Chơn Thành – Đức Hoà nối vùng Bình Phước cũ, Bình Dương cũ với Long An cũ, tránh nội đô TP.HCM. Theo thông tin công bố, đoạn này đã được các địa phương thúc đẩy chuẩn bị đầu tư; mốc cụ thể cần kiểm theo văn bản mới nhất.
Đoạn qua Đồng Tháp. Cao tốc Mỹ An – Cao Lãnh là một phần của trục, nối về khu vực cầu Cao Lãnh trên sông Tiền.
Đoạn nối hai bờ sông Tiền, sông Hậu ở giữa đồng bằng. Cầu Cao Lãnh, cầu Vàm Cống và tuyến nối giữa hai cầu thuộc dự án kết nối khu vực trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, đã khai thác từ cuối thập niên 2010. Tiếp theo là đoạn Lộ Tẻ – Rạch Sỏi đi về phía Rạch Giá, đã đưa vào khai thác theo thông tin công bố.
Nơi trục phía Tây gặp các tuyến ngang
Giá trị của một trục dọc nằm nhiều ở các điểm nó gặp tuyến ngang. Ở Tây Nguyên, khu vực Pleiku là nơi gặp hướng Quy Nhơn – Pleiku đi xuống cảng Quy Nhơn; khu vực Buôn Ma Thuột là nơi gặp cao tốc Khánh Hoà – Buôn Ma Thuột đi xuống Vân Phong, Nha Trang. Khi các điểm gặp này đều là cao tốc, hàng Tây Nguyên có hai lựa chọn: xuống cảng miền Trung theo tuyến ngang hoặc về Đông Nam Bộ theo trục dọc.
Ở Đông Nam Bộ, trục phía Tây giao với các vành đai của TP.HCM và các trục hướng tâm, cho phép xe từ Tây Nguyên đi thẳng sang miền Tây mà không vào nội đô. Ở đồng bằng, trục gặp tuyến Cao Lãnh – An Hữu sang trục phía Đông, và tuyến Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng chạy ngang vùng giữa đồng bằng.
Vì vậy, khi đánh giá một đoạn của trục phía Tây, bạn nên xem cả hai đầu của nó đã gặp tuyến nào đang khai thác. Một đoạn cao tốc đứng riêng, hai đầu nối vào quốc lộ hẹp, sẽ mang lại ít lợi ích hơn nhiều so với kỳ vọng. Các tuyến ngang nói trên được viết riêng ở chuyên mục cao tốc kết nối vùng.
Địa hình cao nguyên và đồng bằng: hai bài toán khác nhau
Ở Tây Nguyên, trục phía Tây đi trên cao nguyên đất đỏ bazan xen đồi, sông suối và rừng. Thách thức nằm ở đoạn chuyển từ cao nguyên xuống vùng thấp, ở việc tránh rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, và ở đất đai của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với vườn cà phê, hồ tiêu lâu năm. Bồi thường cây lâu năm có giá trị cao là một trong những phần khó của giải phóng mặt bằng ở vùng này.
Ở Đông Nam Bộ, tuyến đi qua vùng có nhiều khu công nghiệp, khu dân cư phát triển nhanh của Bình Dương cũ, Bình Phước cũ, Long An cũ. Ở đây, khó khăn chính là quỹ đất bị chia nhỏ, giá trị bồi thường lớn và việc giao cắt với nhiều tuyến hiện hữu, trong đó có các vành đai TP.HCM.
Ở đồng bằng, câu chuyện quay về đất yếu, kênh rạch, vật liệu đắp và cầu lớn như các đoạn miền Tây của trục phía Đông. Như vậy, một trục dọc nhưng ba vùng địa hình, ba kiểu thách thức, và tiến độ khó đồng đều.
Tác động khu vực: cà phê, sầu riêng và những vùng chưa có cao tốc
Nông sản Tây Nguyên ra cảng nhanh hơn khi có tuyến. Cà phê, sầu riêng, hồ tiêu là những mặt hàng có khối lượng lớn đi về cảng Đông Nam Bộ. Một trục cao tốc dọc kết hợp với các trục ngang sẽ giảm thời gian và rủi ro trên đường đèo, nhưng hiệu quả chỉ có khi tuyến đã thật sự khai thác.
Đô thị Tây Nguyên nối với nhau. Pleiku, Buôn Ma Thuột, Gia Nghĩa hiện nối với nhau chủ yếu bằng quốc lộ 14. Cao tốc dọc sẽ làm đi lại giữa các đô thị cao nguyên thuận hơn cho khám chữa bệnh, học tập, công việc.
Đất đai trong hành lang quy hoạch. Người có đất nằm trong hướng tuyến dự kiến thường lo lắng khi quy hoạch đã công bố mà dự án chưa có lịch triển khai. Việc sử dụng đất trong thời gian chờ chịu sự điều chỉnh của pháp luật đất đai và quy hoạch; nên hỏi cơ quan quản lý ở địa phương để biết mình được làm gì.
Thời gian chờ dài với người trong vùng dự án. Một trục mới ở giai đoạn quy hoạch có thể cần nhiều năm mới tới bước thu hồi đất. Trong thời gian đó, người dân vẫn sinh sống, canh tác, nhưng việc xây dựng mới, chuyển nhượng có thể gặp vướng mắc tuỳ quy định từng nơi. Hỏi rõ ở cơ quan quản lý giúp tránh những quyết định dựa trên tin đồn.
Tin đồn hướng tuyến. Trục chưa có thiết kế chi tiết là mảnh đất màu mỡ cho tin đồn “cao tốc sắp qua đây”. Hướng tuyến chính thức chỉ được xác định khi có hồ sơ dự án được duyệt; bản đồ chia sẻ trên mạng có thể chỉ là phác thảo. Trang không nêu giá đất hay khuyên giao dịch theo các tin này.
Theo dõi tiến độ trục phía Tây và đọc tin cho đúng
Với một trục phần lớn còn ở giai đoạn đầu, cách đọc tin quan trọng hơn cả con số. Trình tự gợi ý:
- Xác định tin nói về đoạn nào; trục phía Tây có nhiều đoạn với tên dự án riêng, tiến độ rất khác nhau.
- Xác định bước: quy hoạch (chỉ có hướng tuyến), đề xuất (địa phương hoặc nhà đầu tư kiến nghị), chủ trương đầu tư (cơ quan có thẩm quyền quyết định), quyết định đầu tư (dự án cụ thể), khởi công.
- Tìm văn bản gốc hoặc thông cáo ở Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Bộ Xây dựng và UBND tỉnh nơi tuyến đi qua.
- Với tin nhà đầu tư đề xuất, nhớ rằng đề xuất có thể không được chấp thuận hoặc thay đổi hình thức đầu tư.
- Với người có đất trong hành lang quy hoạch, hỏi UBND xã, phường và Sở Xây dựng về quy hoạch được duyệt và quyền sử dụng đất trong thời gian chờ.
Khi tin dùng chữ “sẽ” mà không kèm mốc và nguồn, hãy đọc như một mong muốn, chưa phải kế hoạch đã được duyệt.
Câu hỏi thường gặp
Cao tốc Bắc – Nam phía Tây có phải là đường Hồ Chí Minh không?
Không. Đường Hồ Chí Minh là trục đường bộ cấp quốc lộ, phần lớn đã hình thành. Cao tốc phía Tây là trục cao tốc theo quy hoạch, có đoạn đi gần hoặc trùng hành lang đường Hồ Chí Minh, nhưng có tiêu chuẩn và hồ sơ đầu tư riêng.
Khi nào cao tốc phía Tây qua Tây Nguyên được làm?
Phần lớn đoạn qua Tây Nguyên còn ở giai đoạn quy hoạch hoặc đề xuất. Mốc cụ thể chỉ có khi từng đoạn được quyết định chủ trương và đầu tư. Bạn nên theo dõi thông tin của UBND các tỉnh Tây Nguyên và Bộ Xây dựng.
Đoạn nào của trục phía Tây đã đi được?
Ở miền Tây, cầu Cao Lãnh, cầu Vàm Cống với tuyến nối giữa hai cầu và đoạn Lộ Tẻ – Rạch Sỏi đã khai thác theo thông tin công bố. Các đoạn khác cần kiểm tình trạng cụ thể theo nguồn chính thức.
Đất nằm trong hướng tuyến quy hoạch có bị thu hồi ngay không?
Không nhất thiết. Quy hoạch chỉ xác định hướng tuyến; việc thu hồi chỉ diễn ra khi có dự án được phê duyệt và kế hoạch sử dụng đất. Trong thời gian chờ, quyền sử dụng đất được thực hiện theo pháp luật đất đai; bạn nên hỏi cơ quan quản lý địa phương.
Trục phía Tây có đi qua Đà Lạt không?
Theo hướng tuyến công bố, trục phía Tây đi qua Tây Nguyên theo hướng Pleiku, Buôn Ma Thuột, Gia Nghĩa xuống Chơn Thành, không đi qua Đà Lạt. Đà Lạt nối với vùng thấp bằng hướng cao tốc Dầu Giây – Liên Khương, là dự án khác.
Ai quyết định đầu tư các đoạn của trục phía Tây?
Tuỳ quy mô và hình thức đầu tư, thẩm quyền có thể thuộc Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng hoặc HĐND, UBND tỉnh được giao làm cơ quan có thẩm quyền. Văn bản chủ trương của từng đoạn ghi rõ điều này.
