Khi cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây và Vĩnh Hảo – Phan Thiết đưa vào khai thác năm 2023 theo thông tin công bố, phần lớn xe khách, xe tải đường dài chuyển sang cao tốc, quốc lộ 1 đoạn qua Đồng Nai và Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng) vắng hẳn xe đường dài; các quán ăn, trạm dừng chân, tiệm sửa xe, nhà nghỉ sống nhờ dòng xe ấy mất phần lớn khách. Đây là tác động lặp lại ở mọi đoạn cao tốc mới chạy song song quốc lộ.
Bài viết không bàn chuyện cao tốc tốt hay xấu cho vùng. Trọng tâm là hộ kinh doanh nhỏ dọc quốc lộ: điều gì đổi, ai thích nghi được, và những hướng mà người làm ăn dọc tuyến đã thử. Đây cũng là bài học cho hộ kinh doanh dọc các đoạn quốc lộ sắp có cao tốc song song.
Vì sao quốc lộ vắng nhanh như vậy
Cao tốc rút ngắn đáng kể thời gian đi từ TP.HCM ra các điểm du lịch biển ở Lâm Đồng và xa hơn. Nhà xe đường dài, xe tải chở hàng chuyển sang cao tốc gần như ngay khi thông xe, vì tiết kiệm thời gian, nhiên liệu và ít rủi ro hơn đi qua khu dân cư. Lượng xe đường dài trên quốc lộ 1 đoạn song song vì vậy giảm mạnh.
Quốc lộ vẫn còn xe máy, vì cao tốc không cho xe máy đi, và xe đi lại giữa các xã, thị trấn dọc đường. Nhưng đó là khách địa phương, ít dừng ăn uống, nghỉ ngơi như khách đường dài. Những quán sống nhờ xe khách dừng nghỉ giữa hành trình là nhóm bị ảnh hưởng đầu tiên.
Các doanh nghiệp vận tải cũng tính lại điểm đón trả khách. Thay vì dừng ở các thị trấn dọc quốc lộ, xe khách có thể chỉ đón trả ở những điểm gần nút giao hoặc ở bến chính, khiến người dân ở các thị trấn giữa đường phải đi xa hơn để bắt xe.
Ở chiều ngược lại, đường dẫn vào các nút giao cao tốc trở thành nơi xe tập trung. Một số đoạn quốc lộ cũ nằm giữa hai nút giao thành đường nối cho xe lên xuống cao tốc, có lượng xe tăng lên.
Những ngành nghề dọc quốc lộ chịu ảnh hưởng
Quán ăn, trạm dừng chân cho xe khách. Mất nguồn khách chính. Những trạm có hợp đồng với nhà xe cho khách dừng ăn, nghỉ bị ảnh hưởng nặng khi nhà xe chuyển lên cao tốc.
Tiệm vá vỏ, sửa xe tải, rửa xe. Giảm khách xe tải đường dài; khách còn lại chủ yếu là xe máy, xe nhỏ địa phương.
Nhà nghỉ, khách sạn ven đường. Giảm khách tài xế nghỉ đêm. Những nơi gần điểm du lịch có thể chuyển sang đón khách du lịch.
Cửa hàng đặc sản bán cho khách đi đường. Mất lượng khách dừng mua quà; một số chuyển sang bán hàng qua mạng hoặc tới gần nút giao, điểm du lịch.
Cây xăng ven quốc lộ. Lượng bán giảm với xe đường dài, nhưng vẫn phục vụ xe địa phương.
Người lao động làm thuê ở các điểm dịch vụ. Phục vụ quán, phụ tiệm sửa xe, dọn phòng nhà nghỉ là những việc làm mất đi nhanh nhất khi chủ cơ sở thu hẹp. Phần lớn là lao động địa phương, ít có lựa chọn khác gần nhà.
Cao tốc thiếu trạm dừng nghỉ: khoảng trống tạm thời
Nhiều đoạn cao tốc mới đưa vào khai thác khi trạm dừng nghỉ chưa hoàn thiện, theo phản ánh trên báo chí. Hành khách và tài xế có nhu cầu nghỉ, ăn uống, vệ sinh phải rời cao tốc ở nút giao để vào các điểm dịch vụ trên đường cũ. Đây là giai đoạn một số quán gần nút giao tìm được khách.
Khi trạm dừng nghỉ chính thức trên cao tốc hoạt động, nhu cầu rời cao tốc để nghỉ sẽ giảm. Vì vậy hộ kinh doanh không nên coi khoảng trống tạm thời này là nguồn khách lâu dài. Trạm dừng nghỉ trên cao tốc do nhà đầu tư được chọn theo quy định xây dựng và khai thác; hộ nhỏ có thể tìm cơ hội thuê quầy trong đó khi trạm mở.
Kiến thức chung về trạm dừng nghỉ đã có ở các trang hạ tầng. Điều cần nhớ ở đây là thời điểm: bạn nên hỏi thông tin về kế hoạch trạm dừng nghỉ trên đoạn cao tốc gần mình trước khi đầu tư lớn vào một điểm dịch vụ gần nút giao.
Những cách thích nghi người làm ăn dọc tuyến đã thử
Không có công thức chung, nhưng có một số hướng thường được nhắc. Đây là quan sát chung, không phải lời khuyên đầu tư:
- Chuyển sang phục vụ khách địa phương. Quán ăn đổi thực đơn, giá, giờ mở cửa cho người dân, công nhân quanh vùng thay vì khách đường dài.
- Dịch chuyển tới gần nút giao hoặc điểm du lịch. Một số hộ thuê mặt bằng mới ở đường dẫn vào nút giao, gần bãi biển, khu du lịch.
- Bán hàng qua mạng. Cửa hàng đặc sản như thanh long, nước mắm, hải sản khô bán qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, giao hàng đi xa.
- Kết hợp du lịch trải nghiệm. Vườn thanh long, làng nghề, cơ sở chế biến mở cửa đón khách tham quan, dựa vào việc cao tốc đưa khách du lịch tới nhanh hơn.
- Thu hẹp, giảm chi phí. Trả bớt mặt bằng, giảm nhân viên, giữ lại phần kinh doanh còn khách.
- Chuyển nghề. Một số hộ đóng cửa, chuyển sang công việc khác, nhất là khi mặt bằng là đi thuê.
Mỗi hướng có chi phí và rủi ro riêng. Người làm ăn nhỏ nên tính kỹ chi phí chuyển đổi so với lượng khách thật mình có thể có, thay vì theo phong trào.
Một cách tính đơn giản là ghi sổ khách trong vài tuần sau khi cao tốc mở: bao nhiêu khách, giờ nào, khách địa phương hay khách đi đường. Con số tự ghi ấy giúp quyết định giữ, đổi hay dời cửa hàng dựa trên thực tế của chính mình, thay vì dựa vào câu chuyện của cửa hàng khác.
Hội, nhóm hộ kinh doanh cùng tuyến có thể cùng nhau đề xuất với chính quyền xã về biển chỉ dẫn từ nút giao tới khu dịch vụ, điểm đỗ xe, hoặc phiên chợ đặc sản cuối tuần. Những đề xuất tập thể thường được xem xét nghiêm túc hơn đề xuất riêng lẻ.
Tác động khu vực: thị trấn dọc quốc lộ đổi nhịp
Các thị trấn, khu dân cư sống dọc quốc lộ trước đây có nhịp sống gắn với dòng xe: ồn, bụi, tai nạn, nhưng cũng nhiều dịch vụ. Khi xe đường dài rời đi, đường yên tĩnh hơn, an toàn hơn cho người đi bộ, học sinh, nhưng dịch vụ thưa đi. Một số hộ thấy chất lượng sống tốt hơn, một số hộ mất kế sinh nhai.
Với vùng du lịch biển, cao tốc làm thời gian đi từ TP.HCM ngắn lại, khách cuối tuần tăng. Lợi ích này tập trung ở điểm đến, không trải đều dọc tuyến. Nơi được lợi là nơi có lý do để khách dừng, không phải nơi xe đi ngang qua.
Về đất đai, mặt tiền quốc lộ trước đây được xem là vị trí kinh doanh, nay có thể không còn lợi thế như trước, trong khi đất gần nút giao được nhắc nhiều hơn. Đây là cơ chế khả năng tiếp cận dịch chuyển, không phải dự báo. Trang không nêu hay dự báo giá đất.
Đoạn quốc lộ sắp có cao tốc song song: nên chuẩn bị gì
Với hộ kinh doanh dọc các đoạn quốc lộ sắp có cao tốc, bảng dưới gợi ý những việc có thể làm theo từng giai đoạn của dự án:
| Giai đoạn dự án | Điều đang xảy ra | Việc hộ kinh doanh có thể làm |
|---|---|---|
| Có chủ trương, đang chuẩn bị | Chưa ảnh hưởng khách | Tìm hiểu hướng tuyến, vị trí nút giao đã công bố |
| Đang thi công | Khách tăng nhờ công nhân, xe vật liệu | Tránh đầu tư dài hạn chỉ dựa vào khách công trường |
| Sắp thông xe | Nhà xe, doanh nghiệp vận tải tính đổi tuyến | Hỏi khách quen về kế hoạch đi tuyến mới, tính trước phương án |
| Mới thông xe | Xe đường dài rời quốc lộ | Điều chỉnh sản phẩm, giờ mở cửa cho khách địa phương |
| Trạm dừng nghỉ cao tốc hoạt động | Khách rời cao tốc để nghỉ giảm | Không trông vào khách tạm thời ở nút giao |
Mốc thông xe của mỗi đoạn có thể đổi so với kế hoạch; bạn nên theo dõi thông báo chính thức thay vì lời đồn.
Theo dõi và đọc tin cho đúng
Để không bị bất ngờ khi một đoạn cao tốc mới mở song song với quốc lộ nơi mình làm ăn, có thể theo dõi theo các bước:
- Theo dõi thông báo của Bộ Xây dựng và ban quản lý dự án về tiến độ, ngày thông xe từng đoạn cao tốc.
- Theo dõi thông tin của UBND tỉnh về các nút giao, đường kết nối và kế hoạch trạm dừng nghỉ trên địa bàn.
- Hỏi UBND xã về quy hoạch dọc quốc lộ cũ sau khi có cao tốc, ví dụ nâng cấp đường đô thị, phân cấp quản lý cho địa phương.
- Đọc Cổng thông tin điện tử Chính phủ khi có chính sách chung về cao tốc, phí đường bộ, trạm dừng nghỉ.
- Với hộ thuê mặt bằng, đọc lại hợp đồng thuê để biết điều khoản điều chỉnh, chấm dứt khi kinh doanh không còn hiệu quả.
Bài này dựa vào thông tin công bố tới giữa năm 2026. Tình hình kinh doanh dọc quốc lộ thay đổi theo mùa du lịch và theo các đoạn cao tốc mới mở thêm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cao tốc mở thì quán ăn dọc quốc lộ vắng khách?
Xe khách, xe tải đường dài chuyển sang cao tốc vì nhanh và ít rủi ro hơn. Quán dọc quốc lộ mất nhóm khách dừng nghỉ giữa hành trình, chỉ còn khách địa phương.
Cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây đi qua những tỉnh nào hiện nay?
Tuyến nối khu vực Dầu Giây ở Đồng Nai với khu vực Phan Thiết, nay thuộc Lâm Đồng sau sắp xếp năm 2025. Tên cao tốc vẫn giữ như khi công bố.
Có nên mở quán gần nút giao cao tốc không?
Trang không khuyên đầu tư. Nếu cân nhắc, nên hỏi kế hoạch trạm dừng nghỉ trên đoạn cao tốc đó, vì khi trạm hoạt động, khách rời cao tốc để nghỉ sẽ giảm.
Xe máy có đi được cao tốc không?
Không. Cao tốc không dành cho xe máy, nên xe máy vẫn đi trên quốc lộ và đường địa phương. Quốc lộ vì vậy vẫn có lượng xe máy đáng kể, chủ yếu là người dân đi lại trong vùng, đi chợ, đi học, đi làm.
Hộ kinh doanh bị giảm doanh thu vì cao tốc có được hỗ trợ không?
Thông thường không có bồi thường cho việc giảm khách do dòng xe chuyển tuyến, vì đó không phải thiệt hại do thu hồi đất. Một số địa phương có chương trình hỗ trợ chuyển đổi, đào tạo; bạn hỏi UBND xã.
Quốc lộ cũ sau khi có cao tốc sẽ ra sao?
Quốc lộ vẫn được duy trì, có đoạn được nâng cấp thành đường đô thị hoặc phân cấp cho địa phương quản lý. Kế hoạch cụ thể tuỳ quyết định của cơ quan quản lý đường bộ và tỉnh.