Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, gồm hai nhà máy dự kiến đặt tại khu vực Phước Dinh và Vĩnh Hải thuộc Ninh Thuận cũ (nay là tỉnh Khánh Hoà), được Quốc hội thông qua chủ trương năm 2009, quyết định dừng năm 2016 và quyết định tiếp tục năm 2024, theo thông tin công bố. Với người dân sống trong vùng dự án, đó là hơn mười lăm năm đi qua ba trạng thái: chuẩn bị di dời, dừng lại không biết bao giờ, rồi chuẩn bị lại từ đầu.
Bài viết không bàn về chủ trương năng lượng hay công nghệ hạt nhân. Trọng tâm là tác động của một dự án lớn bị dừng rồi tái khởi động lên đời sống người dân trong vùng, và từ đó là những điều người dân ở vùng các dự án chậm, treo khác có thể lưu ý.
Ba giai đoạn của một vùng dự án
Giai đoạn thứ nhất, sau khi có chủ trương năm 2009, địa phương triển khai khảo sát địa điểm, quy hoạch khu tái định cư, kiểm đếm. Một phần công tác chuẩn bị mặt bằng và tái định cư đã được làm, theo thông tin công bố. Người dân trong vùng được thông báo về việc sẽ di dời, nhiều hộ hạn chế sửa nhà, mua sắm, chờ ngày chuyển đi.
Giai đoạn thứ hai bắt đầu khi Quốc hội quyết định dừng chủ trương năm 2016 vì điều kiện kinh tế lúc đó, theo thông tin công bố. Vùng dự án rơi vào trạng thái không còn dự án nhưng quy hoạch, hạ tầng, khu tái định cư dở dang vẫn còn đó. Người dân phải điều chỉnh lại kế hoạch sống: sửa nhà, làm ăn tiếp trên đất cũ.
Giai đoạn thứ ba bắt đầu khi Quốc hội quyết định tiếp tục chủ trương năm 2024. Công tác chuẩn bị được khởi động lại, kèm khảo sát, cập nhật số liệu, phương án bồi thường, tái định cư theo quy định mới. Sau sắp xếp tỉnh năm 2025, địa bàn thuộc Khánh Hoà, đầu mối chính quyền cũng thay đổi theo.
Những khó khăn của người sống trong vùng dự án chờ
Không dám đầu tư vào nhà, vào đất. Biết sẽ bị thu hồi, nhiều hộ không sửa nhà, không trồng cây lâu năm, không mở rộng sản xuất. Khi dự án dừng, những năm không đầu tư ấy đã trôi qua.
Hạn chế về thủ tục đất đai. Khi đất nằm trong vùng quy hoạch dự án, một số thủ tục như xây mới, chuyển mục đích có thể bị hạn chế, tuỳ quy định từng thời kỳ và tình trạng quy hoạch.
Hạ tầng dở dang. Khu tái định cư, đường sá làm dở có thể xuống cấp nếu không được bảo trì trong thời gian dự án dừng.
Thông tin không rõ. Trong thời gian chờ, tin đồn về việc dự án “sắp làm lại” hay “bỏ hẳn” xuất hiện thường xuyên, làm người dân khó quyết định.
Thế hệ thay đổi. Hơn mười lăm năm đủ để con cái trong nhiều hộ lớn lên, lập gia đình, tách hộ. Số hộ, nhu cầu tái định cư, cách chia đất trong gia đình khác hẳn thời điểm kiểm đếm đầu tiên, và phương án mới phải tính tới điều này.
Thay đổi chính sách giữa chừng. Khi dự án tái khởi động sau nhiều năm, luật đất đai, bảng giá, chính sách hỗ trợ đã thay đổi. Những hộ đã được kiểm đếm trước đây phải cập nhật lại hồ sơ.
Quyền của người sử dụng đất khi dự án chậm, treo
Theo nguyên lý của Luật Đất đai 2024, khi chưa có quyết định thu hồi đất, người sử dụng đất vẫn được thực hiện các quyền theo quy định, dù đất nằm trong quy hoạch hay kế hoạch sử dụng đất. Một số quyền có thể bị hạn chế, như xây dựng mới công trình kiên cố hay trồng cây lâu năm, khi đất đã nằm trong kế hoạch sử dụng đất hằng năm được duyệt.
Luật cũng quy định việc rà soát, điều chỉnh hoặc huỷ bỏ khi diện tích đất đã có trong kế hoạch sử dụng đất mà quá thời hạn luật định chưa có quyết định thu hồi, và việc công bố công khai các điều chỉnh đó. Đây là cơ chế để hạn chế tình trạng quy hoạch treo kéo dài. Thời hạn và trình tự cụ thể bạn nên đọc trong văn bản hiện hành.
Khi dự án tái khởi động và có quyết định thu hồi, việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện theo quy định tại thời điểm thu hồi, với giá đất cụ thể xác định lúc đó. Những tài sản tạo lập trái phép sau khi có thông báo thu hồi thường không được bồi thường; tài sản tạo lập hợp pháp trước thời điểm đó được xem xét theo quy định.
Tác động khu vực: vùng ven biển khô hạn đứng yên rồi chuyển động lại
Vùng ven biển phía nam Ninh Thuận cũ là vùng khô hạn, người dân sống bằng nghề biển, trồng trọt trên đất cát, chăn nuôi và gần đây là du lịch. Khi có chủ trương dự án, một số hoạt động đầu tư quanh vùng chững lại vì chờ quy hoạch. Khi dự án dừng, vùng có thời gian phát triển theo hướng khác, như điện gió, điện mặt trời, du lịch ven biển.
Khi dự án tái khởi động, các hoạt động đã hình thành trong thời gian dừng phải được tính lại: có công trình nằm trong vùng dự án, có hộ đã đầu tư thêm vào đất. Việc rà soát này mất thời gian và cần sự tham gia của người dân.
Về việc làm, giai đoạn xây dựng một nhà máy điện lớn sẽ kéo theo lao động, dịch vụ, như ở mọi công trường lớn. Về lâu dài, nhà máy cần đội ngũ vận hành được đào tạo chuyên sâu, phần lớn không phải lao động phổ thông.
Về đất đai, trang không nêu hay dự báo giá. Điều nên biết là đất quanh vùng dự án điện hạt nhân có thể chịu các ràng buộc về vùng bảo vệ, hành lang an toàn theo quy định chuyên ngành; người định giao dịch cần hỏi rõ.
Bài học cho người dân ở vùng các dự án lớn khác
Trường hợp điện hạt nhân Ninh Thuận đặc biệt vì có cả quyết định dừng lẫn quyết định tiếp tục ở cấp Quốc hội, nhưng tình trạng chờ đợi kéo dài thì không hiếm. Nhiều dự án giao thông, khu công nghiệp, khu đô thị ở các tỉnh cũng có giai đoạn quy hoạch đã công bố mà chưa triển khai, khiến người dân trong vùng rơi vào tình trạng tương tự ở quy mô nhỏ hơn.
Điểm chung rút ra là: người dân nên coi thông tin quy hoạch như một dữ liệu sống, cần hỏi lại định kỳ, chứ không phải một lần nghe rồi thôi. Mỗi lần quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được điều chỉnh, quyền của người sử dụng đất có thể thay đổi theo. Hỏi xã một năm một lần, nhất là khi có kế hoạch sử dụng đất hằng năm mới, là thói quen đơn giản mà hữu ích.
Một điểm nữa là sổ sách trong gia đình. Ghi lại các mốc đã nhận thông báo, ai đã ký giấy gì, giấy tờ để ở đâu, giúp con cháu tiếp tục làm việc với chính quyền khi người đứng tên đã già yếu hoặc qua đời trong thời gian dự án chờ.
Đọc tin về dự án dừng, treo, tái khởi động
Bảng dưới gợi ý cách đặt một tin vào đúng chỗ khi dự án có lịch sử dừng và làm lại:
| Kiểu tin | Thường có nghĩa | Câu cần hỏi thêm |
|---|---|---|
| Quốc hội quyết định tiếp tục chủ trương | Dự án được làm lại ở mức chủ trương | Ai làm chủ đầu tư, mốc tiếp theo là gì? |
| Khởi động lại công tác tái định cư | Rà soát, kiểm đếm, lập phương án | Hồ sơ cũ còn giá trị không? |
| Dự án sắp khởi công | Mốc kế hoạch | Đã có quyết định đầu tư, mặt bằng chưa? |
| Khu tái định cư cũ được hoàn thiện | Hạ tầng được làm tiếp | Ai được bố trí, khi nào? |
| Dự án có thể đổi địa điểm | Thường là ý kiến, đề xuất | Có văn bản điều chỉnh chính thức không? |
Với dự án có lịch sử dài, ngày đăng của tin rất quan trọng. Tin năm 2010, 2016 và 2024 về cùng một dự án phản ánh ba trạng thái khác nhau.
Khi chia sẻ tin cho người thân trong vùng dự án, bạn nên kèm ngày đăng và nguồn, để người nghe không nhầm một tin cũ thành thông báo mới.
Nếu bạn đang sống trong vùng một dự án chậm, treo
Dù là điện hạt nhân Ninh Thuận hay một dự án khác, người dân trong vùng có thể chủ động theo các bước:
- Giữ toàn bộ giấy tờ đã nhận trong các đợt kiểm đếm, thông báo trước đây, kể cả khi dự án đã dừng.
- Hỏi UBND xã và cơ quan quản lý đất đai xem đất của mình hiện nằm trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nào, có bị hạn chế quyền gì.
- Trước khi xây, sửa lớn, hỏi rõ việc đó có được phép và có được tính khi bồi thường sau này không.
- Khi dự án khởi động lại, tham gia các buổi họp dân, đọc kỹ phương án mới, đối chiếu với số liệu kiểm đếm cũ.
- Theo dõi thông tin trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Bộ Công Thương, UBND tỉnh Khánh Hoà và chủ đầu tư dự án.
Bài này dựa vào thông tin công bố tới giữa năm 2026 và không khẳng định tiến độ dự án tại thời điểm bạn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Điện hạt nhân Ninh Thuận giờ thuộc tỉnh nào?
Địa điểm dự kiến của hai nhà máy thuộc Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà sau sắp xếp năm 2025. Tên dự án vẫn giữ là điện hạt nhân Ninh Thuận.
Vì sao dự án từng bị dừng năm 2016?
Theo thông tin công bố, Quốc hội quyết định dừng vì điều kiện kinh tế lúc đó, trong đó có yếu tố nhu cầu và nguồn vốn. Năm 2024, Quốc hội quyết định tiếp tục trong bối cảnh nhu cầu điện tăng.
Đất nằm trong vùng dự án nhiều năm chưa thu hồi thì có được bán không?
Tuỳ tình trạng quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất ở thời điểm đó, và đất có đủ điều kiện giao dịch không. Bạn hỏi cơ quan quản lý đất đai trước; người mua cũng cần biết đất có thể bị thu hồi.
Hồ sơ kiểm đếm cũ có còn giá trị khi dự án làm lại?
Thường phải rà soát, cập nhật vì hiện trạng và quy định đã thay đổi. Hồ sơ cũ vẫn là căn cứ quan trọng để đối chiếu nguồn gốc đất và tài sản.
Dự án treo lâu thì người dân có quyền yêu cầu gì?
Người dân có quyền được công khai thông tin quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và có thể kiến nghị việc điều chỉnh, huỷ bỏ khi quá thời hạn luật định mà chưa thu hồi, theo Luật Đất đai 2024.
Sống gần nhà máy điện hạt nhân có an toàn không?
Trang không đánh giá công nghệ. Dự án loại này phải đáp ứng yêu cầu an toàn, vùng bảo vệ theo pháp luật về năng lượng nguyên tử và được cơ quan chuyên môn thẩm định. Thông tin chính thức nên đọc từ cơ quan quản lý.
