Nhà máy lọc dầu Dung Quất ở khu kinh tế Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi, là nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam, cho ra sản phẩm đầu tiên năm 2009 theo thông tin công bố, với công suất thiết kế khoảng 6,5 triệu tấn dầu thô mỗi năm; nhà máy thuộc doanh nghiệp nhà nước ngành dầu khí, sản xuất xăng, dầu diesel, nhiên liệu bay, khí hoá lỏng và hạt nhựa polypropylene. Cùng với lọc hoá dầu Nghi Sơn, Dung Quất là một trong hai nguồn sản xuất xăng dầu lớn trong nước.
Bài viết tập trung vào nhà máy: nó nhận dầu thô thế nào, sản xuất gì, vì sao các kỳ bảo dưỡng của nó được cả thị trường chú ý, dự án nâng cấp mở rộng nhằm giải quyết vấn đề gì, tác động lên vùng Bình Sơn cũ và cách theo dõi thông tin. Bức tranh chung của khu kinh tế Dung Quất có ở bài riêng trong chuyên mục khu kinh tế; bài này không bàn chuyện cổ phiếu hay giá xăng dầu cụ thể.
Một nhà máy lọc dầu làm những gì
Nhà máy lọc dầu nhận dầu thô, một hỗn hợp nhiều loại hiđrôcacbon, rồi tách và biến đổi nó thành các sản phẩm dùng được. Bước đầu là chưng cất: đun nóng dầu thô, cho bay hơi và ngưng tụ ở các tầng khác nhau để tách khí, xăng, dầu hoả, diesel, dầu nặng. Sau đó là các phân xưởng chuyển hoá: bẻ gãy phân tử nặng thành nhẹ, cải thiện chỉ số octan của xăng, khử lưu huỳnh để sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng.
Ở Dung Quất, phân xưởng cracking xúc tác cặn là một hạng mục chính, giúp biến phần dầu nặng thành xăng và các sản phẩm nhẹ có giá trị hơn. Một phần sản phẩm nhẹ được dùng làm nguyên liệu cho nhà máy polypropylene đặt cạnh, sản xuất hạt nhựa cho ngành bao bì, dệt, đồ gia dụng.
Nhà máy chạy liên tục suốt ngày đêm, mỗi lần dừng và khởi động lại là một quy trình phức tạp, tốn kém. Vì vậy, kế hoạch vận hành được lập theo chu kỳ nhiều năm, xen giữa là các đợt bảo dưỡng tổng thể bắt buộc.
Dầu vào, sản phẩm ra: chuỗi của nhà máy theo thông tin công bố
Bảng dưới mô tả chuỗi đầu vào và đầu ra của nhà máy ở mức tổng quát.
| Khâu | Cách làm ở Dung Quất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhận dầu thô | Tàu dầu neo ở phao rót dầu không bến ngoài khơi, bơm dầu vào bờ qua đường ống ngầm | Không cần cảng nước sâu sát nhà máy cho tàu dầu lớn |
| Nguồn dầu thô | Ban đầu thiết kế cho dầu mỏ Bạch Hổ, sau phối trộn thêm dầu trong nước và nhập khẩu | Nguồn dầu Bạch Hổ suy giảm theo thời gian |
| Chế biến | Chưng cất, cracking xúc tác cặn, xử lý, pha trộn | Vận hành liên tục theo chu kỳ nhiều năm |
| Sản phẩm chính | Xăng, dầu diesel, nhiên liệu bay, khí hoá lỏng, dầu nhiên liệu | Bán cho các doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu |
| Sản phẩm hoá dầu | Hạt nhựa polypropylene | Nguyên liệu cho ngành nhựa trong nước |
| Xuất sản phẩm | Cảng xuất sản phẩm trong vịnh Dung Quất, xe bồn | Phần lớn đi bằng tàu tới các kho đầu mối |
Nhà máy không bán lẻ xăng dầu. Sản phẩm đi qua các doanh nghiệp đầu mối, rồi mới tới cây xăng. Vì vậy giá bán lẻ chịu cơ chế điều hành giá chung, không phụ thuộc riêng vào nhà máy.
Vì sao các đợt bảo dưỡng của Dung Quất được chú ý
Theo thông tin công bố, nhà máy tiến hành bảo dưỡng tổng thể định kỳ vài năm một lần, mỗi đợt dừng toàn bộ hoặc phần lớn các phân xưởng trong khoảng vài tuần tới hơn một tháng. Trong thời gian này, nguồn cung xăng dầu từ Dung Quất giảm hoặc dừng, các doanh nghiệp đầu mối phải tăng nhập khẩu hoặc dùng hàng dự trữ.
Vì Dung Quất và Nghi Sơn cùng chiếm phần lớn sản lượng trong nước, cơ quan quản lý thường yêu cầu phối hợp để hai nhà máy không bảo dưỡng cùng lúc, và các doanh nghiệp đầu mối chuẩn bị nguồn bù. Những năm nguồn cung căng thẳng, như năm 2022 theo thông tin công bố, Dung Quất từng được yêu cầu chạy ở công suất cao để bù phần thiếu hụt trên thị trường.
Với vùng Bình Sơn, đợt bảo dưỡng là lúc hàng nghìn công nhân, kỹ sư từ nhiều nơi đổ về, nhà trọ, quán ăn, dịch vụ vận chuyển kín chỗ trong vài tuần. Đây là nhịp quen thuộc của kinh tế địa phương quanh nhà máy.
Dự án nâng cấp mở rộng nhằm vào điều gì
Từ nhiều năm, dự án nâng cấp mở rộng nhà máy lọc dầu Dung Quất được nêu với ba mục tiêu chính theo thông tin công bố. Thứ nhất là nâng công suất chế biến để tăng nguồn cung trong nước. Thứ hai là mở rộng khả năng xử lý nhiều loại dầu thô khác nhau, giảm phụ thuộc vào nguồn dầu Bạch Hổ đang suy giảm. Thứ ba là nâng chất lượng sản phẩm theo các tiêu chuẩn khí thải ngày càng chặt hơn, như yêu cầu giảm lưu huỳnh trong xăng, diesel.
Dự án đã qua nhiều lần điều chỉnh về phương án, quy mô và tiến độ. Theo thông tin công bố trong những năm gần đây, dự án được phê duyệt điều chỉnh và bước vào giai đoạn chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu, với mục tiêu hoàn thành vào cuối thập niên 2020. Mốc cụ thể nên tra thông cáo mới nhất của chủ đầu tư.
Mở rộng nhà máy cần thêm đất và hạ tầng: phân xưởng mới, bồn chứa, có thể thêm phao rót dầu hoặc cảng. Việc thu hồi đất, nếu có, sẽ đi qua uỷ ban tỉnh Quảng Ngãi và chính quyền xã nơi có đất.
Nhà máy lọc dầu và an ninh năng lượng
Có nhà máy lọc dầu trong nước nghĩa là một phần nhu cầu xăng dầu được đáp ứng từ chế biến tại chỗ, thay vì nhập toàn bộ sản phẩm. Khi thị trường quốc tế biến động, nguồn cung trong nước giúp giảm rủi ro đứt hàng. Tuy vậy, nhà máy vẫn cần dầu thô, mà phần lớn trong số đó sẽ phải nhập khẩu khi mỏ trong nước suy giảm; an ninh năng lượng vì thế phụ thuộc cả vào dự trữ và hợp đồng mua dầu thô.
Dự trữ xăng dầu quốc gia và dự trữ của doanh nghiệp đầu mối là lớp bảo vệ thứ hai. Các kho xăng dầu lớn ven biển, trong đó có kho ở vùng Dung Quất, giúp duy trì nguồn cung trong các đợt nhà máy dừng hoặc thị trường thế giới căng thẳng.
Ở chiều dài hạn, chuyển dịch sang xe điện và nhiên liệu sinh học sẽ thay đổi nhu cầu xăng dầu. Các nhà máy lọc dầu trên thế giới đang tính chuyển một phần sang hoá dầu, nhiên liệu sinh học, nhiên liệu bay bền vững. Những định hướng như vậy cho Dung Quất, nếu có, sẽ được nêu trong chiến lược của doanh nghiệp và các văn bản quy hoạch ngành.
Những con số hay bị đọc lệch
Công suất thiết kế khoảng 6,5 triệu tấn dầu thô mỗi năm là con số chế biến đầu vào, không phải sản lượng xăng. Từ một tấn dầu thô, nhà máy cho ra nhiều loại sản phẩm theo tỷ lệ phụ thuộc loại dầu và chế độ vận hành; xăng chỉ là một phần. Vì vậy, đem công suất nhà máy chia cho nhu cầu xăng cả nước để suy ra “Dung Quất đáp ứng bao nhiêu phần trăm” là phép tính sai.
Một năm có đợt bảo dưỡng tổng thể, sản lượng thấp hơn; năm khác nhà máy chạy vượt công suất thiết kế một chút khi điều kiện cho phép. So sánh sản lượng giữa các năm cần để ý năm đó có bảo dưỡng hay không.
Con số nộp ngân sách của nhà máy gồm nhiều loại thuế, trong đó có các khoản thu trên sản phẩm xăng dầu mà người tiêu dùng trả qua giá. Đây là lý do số thu rất lớn, nhưng không nên hiểu toàn bộ là lợi nhuận của nhà máy.
Tác động lên vùng Bình Sơn và vịnh Dung Quất
Nhà máy là nguồn thu ngân sách lớn nhất của Quảng Ngãi trong nhiều năm, theo thông tin công bố, tạo việc làm trực tiếp cho hàng nghìn người, phần lớn là kỹ sư, công nhân vận hành được đào tạo bài bản. Kéo theo là các doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật, bảo dưỡng, vận tải, cung ứng hoá chất ở vùng xung quanh.
Mặt khác, nhà máy lọc dầu có nguy cơ về cháy nổ, rò rỉ, khí thải, nước thải cần quản lý chặt. Các đợt đốt đuốc khi khởi động hay xử lý sự cố là hình ảnh người dân quanh vùng hay thấy, và thường được giải thích là thao tác an toàn bắt buộc. Người dân ven biển quan tâm tới chất lượng nước biển quanh phao rót dầu và cảng xuất sản phẩm, nơi có hoạt động tàu dầu thường xuyên.
Theo quy định về bảo vệ môi trường, nhà máy phải quan trắc tự động và công khai thông tin môi trường ở mức nhất định, có kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu phối hợp với địa phương. Người dân có thể yêu cầu thông tin qua chính quyền xã và sở chuyên ngành, và nên biết cách nhận cảnh báo khi có diễn tập hoặc sự cố. Về đất đai, trang này không đưa ra nhận định giá.
Theo dõi tình hình nhà máy và dự án mở rộng
Những nguồn chính thống nên tra:
- Thông cáo của doanh nghiệp vận hành nhà máy và tập đoàn dầu khí: kế hoạch bảo dưỡng, sản lượng, tiến độ dự án nâng cấp mở rộng.
- Bộ Công Thương: điều hành nguồn cung xăng dầu, quy hoạch hạ tầng dự trữ, cung ứng xăng dầu.
- Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi và Ban quản lý Khu kinh tế Dung Quất: thu hồi đất, tái định cư, giám sát môi trường.
- Cơ quan quản lý hàng hải: thông báo hàng hải khu vực phao rót dầu, luồng tàu vịnh Dung Quất.
- Cổng thông tin điện tử Chính phủ: các quyết định cấp Thủ tướng về dự án.
Khi đọc tin “Dung Quất dừng máy”, hãy xem đó là bảo dưỡng theo kế hoạch hay sự cố ngoài kế hoạch; hai trường hợp có ý nghĩa rất khác với nguồn cung.
Với tin về dự án nâng cấp mở rộng, phân biệt các mốc: phê duyệt điều chỉnh, ký hợp đồng thiết kế, ký hợp đồng thi công, khởi công, chạy thử. Một tin chỉ nói “dự án đang được đẩy nhanh” mà không nêu mốc nào thì chưa cho bạn biết dự án đang ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy lọc dầu Dung Quất bắt đầu hoạt động khi nào?
Theo thông tin công bố, nhà máy cho ra sản phẩm đầu tiên năm 2009 và được bàn giao cho đơn vị vận hành sau giai đoạn chạy thử. Đây là nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam, nằm trong khu kinh tế Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi.
Dung Quất cung cấp bao nhiêu phần xăng dầu cho cả nước?
Dung Quất và Nghi Sơn cùng đáp ứng một phần lớn nhu cầu xăng dầu trong nước, phần còn lại nhập khẩu. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo năm và theo kỳ bảo dưỡng; nên tra số liệu công bố của Bộ Công Thương cho năm bạn quan tâm.
Vì sao nhà máy phải bảo dưỡng tổng thể?
Thiết bị chịu nhiệt độ, áp suất cao liên tục nhiều năm cần được kiểm tra, sửa chữa, thay thế theo chu kỳ để vận hành an toàn. Đợt bảo dưỡng tổng thể dừng phần lớn nhà máy trong vài tuần và được lập kế hoạch trước nhiều năm.
Dự án nâng cấp mở rộng Dung Quất khi nào xong?
Theo thông tin công bố trong những năm gần đây, dự án hướng tới hoàn thành vào cuối thập niên 2020 sau nhiều lần điều chỉnh. Mốc cụ thể phụ thuộc lựa chọn nhà thầu và thi công; nên tra thông cáo mới nhất của chủ đầu tư.
Ánh lửa đuốc ở nhà máy có phải là sự cố?
Không hẳn. Đốt đuốc là thao tác an toàn để xử lý khí dư khi khởi động, dừng máy hoặc khi có thay đổi vận hành. Nếu ngọn lửa lớn bất thường kéo dài kèm mùi lạ, người dân có thể hỏi chính quyền địa phương để được thông tin.
Giá xăng có giảm nếu Dung Quất mở rộng?
Giá bán lẻ xăng dầu chịu cơ chế điều hành chung, phụ thuộc giá thế giới, thuế phí và quỹ bình ổn, không do riêng một nhà máy quyết định. Mở rộng nhà máy chủ yếu giúp tăng nguồn cung trong nước và độ an toàn khi thị trường biến động.
