Một dự án hạ tầng lớn trong đô thị như tuyến metro, cầu vượt, đường vành đai có thể thi công nhiều năm sát nhà dân, gây bụi, tiếng ồn, rung, rào chắn chiếm đường, đường tạm lầy lội, và có trường hợp nứt, lún nhà; người dân sống cạnh công trường có quyền được thông tin, được yêu cầu nhà thầu thực hiện biện pháp giảm thiểu, được phản ánh và được bồi thường nếu có thiệt hại do thi công gây ra.
Bài viết lấy tuyến đường sắt đô thị Nhổn – Ga Hà Nội làm trường hợp tham chiếu: đoạn trên cao Nhổn – Cầu Giấy đi vào khai thác năm 2024 theo thông tin công bố, còn đoạn ngầm vào trung tâm thi công kéo dài qua những khu phố đông dân. Từ đó là các bước thực tế mà bất kỳ ai sống cạnh một công trường lớn cũng có thể dùng.
Vì sao công trường hạ tầng đô thị kéo dài
Công trình trong đô thị phải làm giữa phố đang có người ở, xe chạy, cửa hàng buôn bán. Mỗi đoạn thi công phải phân luồng giao thông, di dời đường điện, nước, cáp viễn thông nằm dưới lòng đường. Những đường ống cũ không có trong hồ sơ, móng nhà cũ chồng lấn, nền đất yếu là các lý do hay khiến tiến độ dịch chuyển.
Với tuyến metro có đoạn ngầm, việc đào ga ngầm giữa phố và đào hầm bằng máy dưới khu dân cư đòi hỏi quan trắc lún, rung liên tục. Mỗi lần phát hiện bất thường, công trường phải dừng, đánh giá, gia cố rồi mới làm tiếp. Tuyến metro số 1 ở TP.HCM, khởi công năm 2012 và khai thác cuối năm 2024 theo thông tin công bố, là ví dụ về độ dài của một công trường đô thị.
Thời gian kéo dài nghĩa là ảnh hưởng không phải vài tuần mà là nhiều năm. Một cửa hàng mặt phố có thể chịu rào chắn trước cửa trong thời gian rất dài, một gia đình có con nhỏ phải sống với tiếng máy móc ban đêm nếu công trường thi công ca đêm để tránh giờ cao điểm.
Những ảnh hưởng thường gặp
Bụi. Từ đào đất, xe chở vật liệu, mặt đường tạm. Nhà thầu có trách nhiệm tưới nước, che phủ, rửa xe trước khi ra khỏi công trường.
Tiếng ồn và rung. Từ máy đóng cọc, máy khoan, xe tải, nhất là khi thi công ban đêm. Có giới hạn về mức ồn theo quy chuẩn và quy định về khung giờ thi công gây ồn.
Nứt, lún nhà. Đào sâu, hạ mực nước ngầm, rung động có thể làm nhà xung quanh nứt, lún, nghiêng, nhất là nhà cũ, nhà móng nông. Đây là thiệt hại cần ghi nhận kỹ nhất.
Mất lối đi, giảm khách. Rào chắn, đường tạm, cấm đỗ xe làm cửa hàng khó tiếp cận. Doanh thu giảm là thiệt hại có thật nhưng khó chứng minh và thường không được bồi thường như thiệt hại tài sản.
Ngập cục bộ. Công trường làm thay đổi đường thoát nước, có thể gây ngập ở những chỗ trước đây không ngập.
An toàn. Hố đào, vật liệu rơi, xe máy công trình ra vào. Trẻ em và người cao tuổi là nhóm cần chú ý.
Quyền của người dân sống cạnh công trường
Theo nguyên lý của Luật Bảo vệ môi trường 2020 và pháp luật về xây dựng, chủ đầu tư và nhà thầu phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu tác động đã cam kết trong hồ sơ môi trường của dự án: che chắn, tưới ẩm, giới hạn giờ thi công gây ồn, quan trắc. Người dân có quyền được biết những cam kết đó và yêu cầu thực hiện.
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, kể cả thiệt hại do công trình xây dựng gây ra cho người khác. Nếu nhà bạn nứt, lún do thi công, bạn có quyền yêu cầu bồi thường, trước hết bằng thương lượng, sau đó qua hoà giải hoặc khởi kiện nếu không thống nhất.
Người dân cũng có quyền phản ánh, kiến nghị tới chính quyền và cơ quan quản lý về các vi phạm như thi công ngoài giờ cho phép, xả bùn đất ra đường, không che chắn. Cơ quan nhận phản ánh có trách nhiệm xem xét và trả lời theo quy định.
Những quyền này không phụ thuộc vào việc công trình là dự án trọng điểm hay không. Dự án lớn có thể có cơ chế ưu tiên trong thủ tục đầu tư, nhưng không có ngoại lệ cho trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
Ghi nhận hiện trạng và thiệt hại: làm từ trước
Phần lớn tranh chấp về nứt nhà khó giải quyết vì không có bằng chứng nhà đã như thế nào trước khi thi công. Bạn có thể chuẩn bị theo các bước:
- Khi có thông báo dự án sắp thi công gần nhà, hỏi chủ đầu tư hoặc ban quản lý dự án về việc khảo sát hiện trạng nhà dân. Với công trình ngầm, việc khảo sát này thường được làm trước khi đào.
- Tự chụp ảnh, quay video toàn bộ tường, trần, nền, chỗ nối, vết nứt cũ nếu có, ghi ngày tháng. Lưu bản sao ở nơi khác ngoài điện thoại.
- Khi đoàn khảo sát đến, có mặt, đọc kỹ biên bản hiện trạng, yêu cầu ghi đủ vết nứt cũ và ký xác nhận; xin một bản.
- Trong thời gian thi công, nếu thấy vết nứt mới, ghi ngày phát hiện, chụp ảnh có thước đo, đánh dấu đầu vết nứt để theo dõi có lan rộng không.
- Báo ngay bằng văn bản cho nhà thầu, ban quản lý dự án và UBND phường, xã; giữ bản sao có ký nhận.
- Nếu cần, đề nghị giám định độc lập về nguyên nhân và mức thiệt hại; chi phí và bên chịu chi phí do các bên thoả thuận hoặc theo kết luận cuối cùng.
Biên bản hiện trạng trước thi công là giấy tờ quan trọng nhất. Thiếu nó, rất khó tách thiệt hại do thi công với xuống cấp sẵn có của nhà cũ.
Nếu nhà có dấu hiệu nguy hiểm như vết nứt lớn ở dầm, cột, cửa kẹt đột ngột, sàn võng, hãy đưa người ra khỏi nhà trước rồi mới báo, không chờ hoàn tất giấy tờ.
Phản ánh ở đâu, về việc gì
Mỗi loại vấn đề có nơi tiếp nhận phù hợp. Gửi đúng chỗ giúp xử lý nhanh hơn:
| Vấn đề | Nơi phản ánh đầu tiên | Nếu chưa được giải quyết |
|---|---|---|
| Bụi, bùn đất ra đường, không che chắn | Nhà thầu, tư vấn giám sát tại công trường | UBND phường, xã; cơ quan môi trường của thành phố |
| Thi công gây ồn ngoài giờ | Nhà thầu, ban quản lý dự án | UBND phường, xã; công an phường, xã |
| Nứt, lún nhà | Ban quản lý dự án, chủ đầu tư bằng văn bản | Hoà giải tại xã, phường; khởi kiện ra toà |
| Đường tạm hư hỏng, ngập | Nhà thầu, ban quản lý dự án | UBND phường, xã; Sở Xây dựng |
| Nguy cơ mất an toàn | Nhà thầu ngay tại chỗ | UBND phường, xã; cơ quan chức năng |
Phản ánh bằng văn bản, có ảnh và ngày giờ, luôn có giá trị hơn phản ánh miệng. Nhiều dự án lớn có đường dây nóng và địa chỉ tiếp nhận ghi trên bảng thông tin công trường; bạn nên chụp lại bảng này ngay từ đầu.
Tác động khu vực: phố đổi nhịp trong những năm thi công
Trong những năm thi công, cả dãy phố đổi nhịp sống. Một số cửa hàng đóng cửa, chuyển đi; một số khác chuyển sang bán hàng online, giao hàng tận nơi. Người thuê mặt bằng có thể đề nghị chủ nhà giảm tiền thuê, hoặc thoả thuận tạm dừng hợp đồng nếu không kinh doanh được. Đây là thoả thuận dân sự giữa các bên.
Khi công trình hoàn thành, phố được hoàn trả mặt đường, vỉa hè, có khi đẹp hơn trước. Với tuyến metro, những nhà gần lối lên xuống ga có thêm khách đi bộ. Nhưng quá trình hồi phục cần thời gian, và không phải nhà nào cũng hưởng lợi như nhau.
Về đất đai, công trường kéo dài làm khu vực kém hấp dẫn trong thời gian thi công, còn khi xong thì tuỳ vào tiếp cận mới. Trang không nêu hay dự báo giá; người định giao dịch nhà quanh công trường nên hỏi về tiến độ, phạm vi thi công còn lại và các ràng buộc như hành lang bảo vệ công trình ngầm.
Theo dõi tiến độ và đọc tin cho đúng
Với tuyến Nhổn – Ga Hà Nội, thông tin chính thức về tiến độ đoạn ngầm do UBND thành phố Hà Nội và ban quản lý đường sắt đô thị của thành phố công bố; với các dự án ở TP.HCM là UBND TP.HCM và ban quản lý chuyên ngành. Cổng thông tin điện tử Chính phủ đăng tin khi có chỉ đạo ở cấp trung ương với các dự án dùng vốn vay nước ngoài.
Ngoài tiến độ chung, người sống cạnh công trường nên chú ý các thông báo ngắn hạn: lịch phân luồng giao thông, thời gian rào chắn từng đoạn, lịch thi công ca đêm, ngày cắt điện nước để di dời đường ống. Những thông báo này thường do nhà thầu và UBND phường, xã phát tới tổ dân phố, dán tại khu vực công trường. Biết trước giúp gia đình và cửa hàng chủ động sắp xếp.
Khi đọc tin “dự án lùi tiến độ”, bạn nên tìm lý do được công bố: mặt bằng, di dời hạ tầng kỹ thuật, điều chỉnh thiết kế, thủ tục vốn vay. Bài này dựa vào thông tin công bố tới giữa năm 2026 và không khẳng định tình trạng tại thời điểm bạn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nứt do thi công metro thì đòi bồi thường ai?
Bạn gửi văn bản tới chủ đầu tư hoặc ban quản lý dự án, kèm ảnh, biên bản hiện trạng và mô tả thiệt hại. Trách nhiệm cuối cùng giữa chủ đầu tư và nhà thầu do họ phân định; người dân làm việc với đầu mối được dự án chỉ định.
Không có biên bản hiện trạng trước thi công thì có đòi được không?
Vẫn có thể, nhưng khó hơn. Bạn cần ảnh cũ, lời xác nhận của hàng xóm, tổ dân phố, và có thể cần giám định để xác định nguyên nhân. Vì vậy nên ghi nhận hiện trạng ngay khi biết sắp có công trình.
Công trường thi công ban đêm có được không?
Một số hạng mục được phép thi công ban đêm để tránh giờ cao điểm, nhưng phải tuân thủ giới hạn tiếng ồn và quy định của địa phương. Nếu ồn vượt mức hoặc ngoài giờ cho phép, bạn có thể phản ánh tới phường, xã.
Cửa hàng giảm doanh thu vì rào chắn có được bồi thường không?
Thường khó, vì thiệt hại doanh thu khó chứng minh trực tiếp và không phải lúc nào cũng thuộc diện bồi thường. Một số dự án có hỗ trợ riêng; bạn nên hỏi ban quản lý dự án và chính quyền phường, xã.
Có quyền xem cam kết môi trường của dự án không?
Thông tin môi trường của dự án thuộc diện được công khai theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Bạn có thể đề nghị chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý cung cấp các nội dung liên quan tới biện pháp giảm thiểu.
Nên làm gì khi thấy nguy cơ mất an toàn ở công trường?
Báo ngay cho người phụ trách tại công trường, đồng thời báo UBND phường, xã. Nếu nguy hiểm cấp bách, tránh xa khu vực và báo lực lượng chức năng.
