Thuỷ điện Hoà Bình mở rộng trên sông Đà (vùng Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) và thuỷ điện Ialy mở rộng trên sông Sê San (giáp ranh Gia Lai và Kon Tum cũ, nay là Gia Lai và Quảng Ngãi) là hai dự án lắp thêm tổ máy bên cạnh nhà máy đã có, dùng chung hồ chứa và đập cũ; theo thông tin công bố, Hoà Bình mở rộng có hai tổ máy với tổng công suất khoảng 480 MW, Ialy mở rộng có hai tổ máy với tổng công suất khoảng 360 MW, cùng do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư. Hai dự án được khởi công trong khoảng năm 2021 theo thông tin công bố.
Mở rộng thuỷ điện là cách thêm công suất mà không phải ngập thêm đất rừng, đất ở. Bài viết giải thích vì sao làm vậy, thi công cạnh một con đập đang vận hành khó ở đâu, vai trò của hai nhà máy trong lưới điện, tác động tới vùng hồ và hạ du, và theo dõi tiến độ ở đâu. Mốc vận hành của từng tổ máy bạn nên tra công bố mới nhất của chủ đầu tư.
Hai nhà máy gốc: Hoà Bình và Ialy
Thuỷ điện Hoà Bình được xây với sự giúp đỡ của Liên Xô, khởi công cuối thập niên 1970 và hoàn thành năm 1994 với tám tổ máy, tổng công suất 1.920 MW theo thông tin công bố. Trong nhiều năm, đây là nhà máy điện lớn nhất Việt Nam và là công trình chống lũ quan trọng cho đồng bằng sông Hồng, vì hồ Hoà Bình giữ lại một phần lũ sông Đà trước khi về Hà Nội.
Thuỷ điện Ialy trên sông Sê San, vùng Tây Nguyên, vận hành đầu thập niên 2000 với bốn tổ máy, tổng công suất 720 MW theo thông tin công bố. Ialy là bậc thang lớn đầu tiên trên sông Sê San, bên dưới còn các thuỷ điện Sê San 3, Sê San 4 và nhiều nhà máy khác dùng lại nước xả từ Ialy.
Điểm chung của hai nhà máy là hồ chứa lớn, nước về mùa mưa nhiều hơn khả năng phát điện của các tổ máy hiện có, nên một phần nước phải xả qua tràn mà không qua tuabin. Đó chính là dư địa để mở rộng: thêm tổ máy để biến phần nước xả thừa thành điện, đặc biệt vào giờ cao điểm.
So sánh nhanh hai dự án mở rộng theo thông tin công bố
Các con số dưới đây là quy mô thiết kế đã công bố; tình trạng vận hành từng tổ máy cần tra nguồn mới nhất.
| Mục | Hoà Bình mở rộng | Ialy mở rộng |
|---|---|---|
| Sông, vùng | Sông Đà, vùng Hoà Bình cũ (nay Phú Thọ) | Sông Sê San, giáp ranh Gia Lai và Kon Tum cũ |
| Số tổ máy thêm | Hai tổ máy | Hai tổ máy |
| Công suất thêm | Khoảng 480 MW | Khoảng 360 MW |
| Công trình chính mới | Cửa nhận nước, đường hầm dẫn nước, nhà máy mới cạnh nhà máy cũ | Cửa nhận nước, tuyến năng lượng, nhà máy mới cạnh nhà máy cũ |
| Hồ chứa | Dùng chung hồ Hoà Bình hiện có | Dùng chung hồ Ialy hiện có |
| Vai trò chính | Tăng công suất đỉnh, hỗ trợ điều tần cho lưới miền Bắc | Tăng công suất đỉnh, tận dụng nước mùa lũ cho lưới miền Trung, Tây Nguyên |
Vì không làm đập mới, không mở rộng hồ, diện tích đất phải thu hồi của hai dự án nhỏ hơn rất nhiều so với một thuỷ điện xây mới cùng công suất.
Vì sao lưới điện cần thêm công suất thuỷ điện lúc này
Thuỷ điện có một ưu điểm mà nhiều nguồn khác không có: khởi động và tăng giảm công suất rất nhanh, chỉ trong vài phút. Khi phụ tải tăng vọt vào buổi chiều tối, khi điện mặt trời giảm dần lúc hoàng hôn, hay khi một nhà máy lớn bất ngờ dừng, tổ máy thuỷ điện có thể bù nhanh để giữ tần số ổn định.
Hệ thống điện Việt Nam những năm gần đây có nhiều điện mặt trời, điện gió, nên nhu cầu nguồn linh hoạt tăng lên. Thêm tổ máy ở nhà máy thuỷ điện sẵn có là cách rẻ và nhanh để có thêm công suất linh hoạt, vì hồ chứa, đập, đường dây đấu nối phần lớn đã có.
Cần hiểu đúng: mở rộng không làm tăng nhiều tổng lượng điện cả năm, vì lượng nước về hồ là có hạn. Cái tăng chủ yếu là khả năng phát nhiều hơn vào giờ cần, và tận dụng phần nước trước đây phải xả bỏ vào mùa lũ. Vì vậy các tin nói thuỷ điện mở rộng “giải quyết thiếu điện” cần được đọc với giới hạn đó: nó giúp nhiều nhất vào giờ cao điểm, ít giúp khi cả mùa khô thiếu nước.
Thi công cạnh một con đập đang vận hành
Khó nhất của dự án mở rộng là làm việc ngay cạnh một công trình đang chạy và đang giữ một hồ nước rất lớn. Các hạng mục như cửa nhận nước mới phải đào vào bờ hồ, đường hầm dẫn nước đi xuyên núi sát nhà máy cũ, nổ mìn phải tính toán để không ảnh hưởng tới đập, tuabin và kết cấu hiện hữu. Hệ thống quan trắc chuyển vị, rung động được theo dõi liên tục trong suốt thời gian thi công.
Công trình ngầm trong vùng núi đá phức tạp thường gặp những đoạn địa chất xấu hơn dự kiến, phải gia cố thêm hoặc đổi biện pháp đào, kéo theo điều chỉnh tiến độ. Khi đọc tin một dự án mở rộng thuỷ điện chậm so với kế hoạch, lý do kỹ thuật kiểu này là điều nên tìm trong thông cáo chính thức trước khi suy đoán.
Nhà máy cũ vẫn phải phát điện bình thường trong suốt thời gian xây phần mở rộng, nên lịch đấu nối, lịch dừng tổ máy cũ để kết nối hạng mục mới được phối hợp chặt với đơn vị điều độ hệ thống. Người dân hạ du thường không thấy trực tiếp các thay đổi này, ngoài các thông báo xả lũ theo quy trình vận hành liên hồ chứa.
Tác động lên vùng hồ và hạ du
Vì không mở rộng hồ, dự án gần như không làm ngập thêm đất. Đất thu hồi chủ yếu là mặt bằng công trường, bãi thải đất đá, đường thi công. Một số hộ ở sát khu vực công trường nhận bồi thường, hỗ trợ theo phương án của tỉnh.
Giai đoạn thi công tạo việc làm tạm thời, dịch vụ cho công nhân ở các phường, xã quanh nhà máy. Xe chở vật liệu, đất đá đi qua đường địa phương; bụi và tiếng ồn từ nổ mìn, máy móc là những điều người dân quanh công trường cảm nhận rõ nhất.
Với hạ du, câu hỏi thường gặp là có thêm tổ máy thì lịch xả nước có thay đổi không. Quy trình vận hành hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền ban hành, quy định mực nước, thứ tự ưu tiên chống lũ, cấp nước, phát điện. Thêm tổ máy cho phép xả qua tuabin nhiều hơn trước khi phải mở tràn, nhưng nguyên tắc ưu tiên an toàn hạ du vẫn giữ. Ở Tây Nguyên, nước từ Ialy chảy tiếp xuống các bậc thang dưới và sang Campuchia, nên vận hành liên hồ chứa trên sông Sê San cũng được quy định riêng.
Du lịch lòng hồ, nuôi cá lồng trên hồ Hoà Bình và hồ Ialy tiếp tục như trước, chỉ hạn chế ở khu vực gần cửa nhận nước mới vì lý do an toàn.
Hồ Hoà Bình, hồ Ialy và những nhiệm vụ ngoài phát điện
Hồ Hoà Bình không chỉ là hồ thuỷ điện. Trong quy trình vận hành liên hồ chứa lưu vực sông Hồng, hồ còn có nhiệm vụ cắt lũ cho đồng bằng và Hà Nội vào mùa mưa, và xả nước bổ sung cho hạ du vào mùa khô, đặc biệt trong các đợt lấy nước đổ ải vụ đông xuân của nông dân đồng bằng sông Hồng. Thứ tự ưu tiên được quy định rõ: an toàn công trình và chống lũ trước, cấp nước sau, phát điện theo các ràng buộc đó.
Vì thế, thêm tổ máy ở Hoà Bình không thay đổi các nhiệm vụ trên, mà cho phép dùng nước linh hoạt hơn trong phạm vi quy trình cho phép. Ví dụ, khi phải xả nước phục vụ đổ ải, nhà máy có thể cho nước đi qua nhiều tuabin hơn thay vì xả qua cửa đáy, tận dụng được lượng nước đó để phát điện.
Hồ Ialy nằm ở thượng nguồn sông Sê San, cũng có quy trình vận hành liên hồ chứa với các bậc thang phía dưới. Nước sông Sê San chảy sang Campuchia, nên việc vận hành các hồ trên sông này có yếu tố hợp tác lưu vực, thông tin xả nước được trao đổi theo cơ chế giữa hai nước. Người dân hạ du hai hồ, dù ở đồng bằng Bắc Bộ hay vùng Tây Nguyên, nên quen với việc theo dõi các thông báo vận hành hồ chứa mỗi mùa mưa.
Theo dõi tiến độ và lịch vận hành
Các nguồn nên tra khi bạn cần thông tin chính xác về hai dự án:
- Thông cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam và ban quản lý dự án được giao: mốc hoà lưới, vận hành thương mại từng tổ máy.
- Thông tin của công ty thuỷ điện Hoà Bình, công ty thuỷ điện Ialy: lịch vận hành, thông báo xả lũ.
- Bộ Công Thương: quy hoạch điện, vai trò của các nguồn thuỷ điện mở rộng.
- Uỷ ban nhân dân tỉnh Phú Thọ, Gia Lai, Quảng Ngãi và chính quyền xã ven hồ: thông báo về an toàn ven hồ, quy định đánh bắt, nuôi trồng.
- Cơ quan khí tượng thuỷ văn: dự báo lũ, mực nước, khi bạn sống ở hạ du.
Khi đọc tin “phát điện tổ máy số 1”, nên phân biệt hoà lưới lần đầu, chạy thử và vận hành thương mại; ba mốc này có thể cách nhau vài tháng.
Với các con số công suất, hãy giữ nguyên đơn vị và nguồn: tổng công suất của nhà máy sau mở rộng là phần cũ cộng phần mới, không nên nhầm với công suất của riêng dự án mở rộng khi trích dẫn lại cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ điện Hoà Bình mở rộng có xây đập mới không?
Không. Dự án dùng chung hồ chứa và đập hiện có, xây thêm cửa nhận nước, đường hầm dẫn nước và nhà máy mới bên cạnh nhà máy cũ, nên gần như không làm ngập thêm đất so với một thuỷ điện xây mới.
Hoà Bình mở rộng và Ialy mở rộng có công suất bao nhiêu?
Theo thông tin công bố, Hoà Bình mở rộng có hai tổ máy với tổng công suất khoảng 480 MW, Ialy mở rộng có hai tổ máy với tổng công suất khoảng 360 MW. Mốc vận hành của từng tổ máy nên tra công bố mới nhất.
Thêm tổ máy thì có thêm nhiều điện cả năm không?
Không nhiều, vì lượng nước về hồ có hạn. Phần tăng chủ yếu là công suất phát vào giờ cao điểm và tận dụng nước mùa lũ trước đây phải xả qua tràn. Đây là nguồn linh hoạt, hỗ trợ lưới khi phụ tải biến động.
Thi công gần đập cũ có an toàn không?
Các hạng mục được thiết kế, thẩm định và thi công có quan trắc chuyển vị, rung động liên tục. Nổ mìn được tính toán theo giới hạn cho phép. Kết quả kiểm tra an toàn đập do chủ đầu tư và cơ quan quản lý theo dõi theo quy định.
Người dân hạ du sông Đà có bị ảnh hưởng lịch xả lũ không?
Việc xả lũ tuân theo quy trình vận hành liên hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền ban hành, ưu tiên an toàn hạ du. Thông báo xả lũ được gửi tới chính quyền địa phương và đăng công khai; người dân nên theo dõi qua uỷ ban xã và loa phát thanh.
Ialy nằm ở tỉnh nào sau sắp xếp năm 2025?
Nhà máy Ialy nằm ở vùng giáp ranh giữa Gia Lai và Kon Tum cũ. Sau sắp xếp năm 2025, Kon Tum cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi, nên công trình liên quan tới địa giới của cả Gia Lai và Quảng Ngãi.
