Thuỷ điện tích năng Bác Ái nằm ở vùng núi Bác Ái của Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, là dự án thuỷ điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư; theo thông tin công bố, nhà máy có bốn tổ máy, tổng công suất khoảng 1.200 MW. Thay vì chỉ dùng nước sông chảy tự nhiên, nhà máy bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên khi lưới thừa điện, rồi xả nước xuống phát điện khi lưới cần.
Bài viết giải thích cách một nhà máy tích năng làm việc, vì sao Bác Ái được chọn trong vùng có nhiều điện mặt trời, điện gió, quy mô và tiến trình theo thông tin công bố, tác động lên vùng núi và cộng đồng quanh dự án, cùng cách theo dõi tiến độ. Mốc vận hành cụ thể bạn nên tra công bố mới nhất vì dự án lớn thường điều chỉnh tiến độ.
Tích năng là gì: một “cục pin” bằng nước
Một nhà máy thuỷ điện tích năng có hai hồ ở hai độ cao khác nhau, nối với nhau bằng đường hầm dẫn nước và một nhà máy có tổ máy hai chiều. Khi lưới điện thừa điện, thường vào giữa trưa nắng hoặc ban đêm phụ tải thấp, tổ máy chạy như máy bơm, dùng điện từ lưới bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên. Khi lưới cần điện, thường vào giờ cao điểm chiều tối, nước từ hồ trên chảy xuống qua tuabin, tổ máy chạy như máy phát.
Vì có tổn hao khi bơm và khi phát, lượng điện thu lại luôn ít hơn lượng điện đã dùng để bơm. Giá trị của tích năng không nằm ở việc tạo thêm điện, mà ở việc dời điện từ lúc thừa sang lúc thiếu, và ở khả năng phản ứng nhanh để giữ tần số, điện áp của lưới. Đó là lý do tích năng được coi là một hình thức lưu trữ năng lượng quy mô lớn.
So với pin hoá học, tích năng có tuổi thọ công trình rất dài, dung lượng lớn, nhưng cần địa hình phù hợp với chênh cao lớn, thời gian xây dựng dài và vốn đầu tư ban đầu lớn. Hai loại lưu trữ thường bổ sung cho nhau trong một hệ thống điện có nhiều năng lượng tái tạo.
Vì sao lại là Bác Ái
Vùng ven biển Ninh Thuận cũ và Bình Thuận cũ có nhiều nắng, gió nhất cả nước, nên tập trung một lượng lớn điện mặt trời, điện gió xây trong những năm gần đây. Giữa trưa, các nhà máy này phát rất mạnh, có lúc lưới khu vực không hấp thụ hết; khi trời tối, chúng gần như ngừng phát. Một nhà máy tích năng ngay trong vùng có thể hấp thụ phần dư buổi trưa và trả lại vào buổi tối.
Địa hình vùng núi Bác Ái có những vị trí cho phép làm hồ trên ở độ cao lớn và tận dụng hồ ở vùng thấp, với chênh lệch độ cao đủ để phát điện hiệu quả. Theo thiết kế công bố, dự án tận dụng một hồ chứa thuỷ lợi đã có ở vùng thấp làm hồ dưới, và xây mới hồ trên trên núi, giảm diện tích phải làm hồ mới.
Vùng này cũng gần các trạm biến áp và đường dây truyền tải lớn của khu vực Nam Trung Bộ, nên việc đấu nối vào lưới thuận lợi hơn so với một vùng núi hẻo lánh khác.
Dự án theo thông tin công bố
Bảng tóm tắt những gì đã được công bố rộng rãi về dự án. Các mốc tương lai là kế hoạch, có thể điều chỉnh.
| Mục | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vị trí | Vùng núi Bác Ái, Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà | Gần các vùng điện mặt trời, điện gió ven biển |
| Chủ đầu tư | Tập đoàn Điện lực Việt Nam | Một ban quản lý dự án điện của tập đoàn trực tiếp quản lý |
| Quy mô | Bốn tổ máy, tổng khoảng 1.200 MW | Tổ máy hai chiều, vừa bơm vừa phát |
| Hồ chứa | Hồ trên xây mới trên núi; hồ dưới tận dụng hồ thuỷ lợi đã có | Theo thiết kế công bố |
| Định hướng trong quy hoạch | Nằm trong danh mục nguồn tích năng của Quy hoạch điện VIII | Mục tiêu vận hành trước năm 2030 theo kế hoạch công bố |
| Tình trạng | Đang triển khai các hạng mục chính | Mốc phát điện cụ thể nên tra công bố mới nhất |
Nhà máy tích năng không cần nhiên liệu, nhưng phụ thuộc vào lưới để có điện bơm nước. Vì vậy hiệu quả vận hành gắn liền với cơ chế giá điện theo giờ và cách đơn vị điều độ huy động.
Thi công trong vùng núi khô hạn
Dự án gồm các hạng mục lớn: đắp đập và đào hồ trên trên núi, đào đường hầm dẫn nước áp lực xuyên núi, xây nhà máy đặt sâu trong lòng đất hoặc ở chân núi, làm cửa nhận nước ở hồ dưới, mở đường thi công lên núi và đường dây đấu nối. Địa chất, nguồn nước thi công trong vùng khô hạn và vận chuyển thiết bị siêu trường siêu trọng là những thách thức thường được nhắc với loại công trình này.
Mặt bằng thi công rộng, cần nhiều bãi thải đất đá, nên đất rừng, đất sản xuất ở một số vị trí phải chuyển đổi. Các hạng mục chuyển đổi rừng cần được cấp có thẩm quyền chấp thuận và có phương án trồng rừng thay thế theo quy định của pháp luật lâm nghiệp.
Vì tận dụng hồ thuỷ lợi có sẵn làm hồ dưới, việc vận hành nhà máy phải phối hợp với nhu cầu cấp nước tưới, nước sinh hoạt của hồ. Quy trình vận hành sẽ quy định mực nước tối thiểu, thứ tự ưu tiên trong mùa khô để không ảnh hưởng tới nông nghiệp hạ du.
Tác động lên cộng đồng vùng núi Bác Ái
Bác Ái là vùng núi có nhiều đồng bào dân tộc Raglai sinh sống, kinh tế dựa vào nương rẫy, chăn nuôi và một phần trồng cây ăn quả. Một dự án lớn như tích năng mang tới đường giao thông mới, điện, việc làm thời vụ trong thời gian thi công, đồng thời đòi hỏi chuyển đổi một phần đất sản xuất, đất rừng.
Với các hộ có đất bị thu hồi, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo Luật Đất đai 2024 cần tính tới tập quán canh tác, nơi thờ cúng, mồ mả và sự gắn bó cộng đồng của đồng bào. Kinh nghiệm ở nhiều dự án thuỷ điện cho thấy đất sản xuất thay thế và hỗ trợ chuyển đổi nghề quan trọng không kém nhà ở mới.
Việc làm trong giai đoạn xây dựng đa phần là lao động phổ thông, phụ trợ; khi vận hành, nhà máy cần đội ngũ kỹ thuật cao, ít người. Đào tạo nghề cho thanh niên địa phương ngay từ giai đoạn xây dựng giúp tăng cơ hội được tuyển dụng lâu dài.
Về môi trường, hồ trên mới, hầm, đường thi công làm thay đổi cảnh quan và dòng chảy cục bộ. Đánh giá tác động môi trường đã phê duyệt là tài liệu để người dân tham chiếu khi có thay đổi bất thường về nguồn nước, đất đai quanh nhà.
Bác Ái trong bức tranh lưu trữ điện của Việt Nam
Theo thông tin công bố, Quy hoạch điện VIII xác định thuỷ điện tích năng và pin lưu trữ là hai nhóm nguồn lưu trữ cần phát triển để hỗ trợ năng lượng tái tạo. Bác Ái là dự án tích năng đầu tiên được triển khai; quy hoạch còn nhắc thêm một số vị trí tích năng khác ở miền Bắc và miền Trung với tiến độ ở các mức khác nhau.
Hiệu quả của một vòng bơm rồi phát, theo tài liệu kỹ thuật phổ biến về tích năng, thường vào khoảng bảy đến tám phần mười: bơm lên mười phần điện thì thu lại bảy, tám phần. Phần hao hụt được chấp nhận vì giá trị của điện ở giờ cao điểm cao hơn giờ thấp điểm, và vì khả năng phản ứng nhanh của tổ máy giúp lưới tránh những sự cố tốn kém hơn nhiều.
Bài toán kinh tế của tích năng vì vậy gắn với cơ chế giá: chênh lệch giữa giá điện lúc bơm và lúc phát, và việc dịch vụ phụ trợ như điều tần, dự phòng có được trả tiền hay không. Luật Điện lực 2024 đã có nội dung về lưu trữ điện năng; cơ chế chi tiết nằm ở các văn bản hướng dẫn, nên khi đọc tin về hiệu quả của Bác Ái, bạn cần đối chiếu với quy định hiện hành.
So với pin lưu trữ đang được lắp ở nhiều nhà máy điện mặt trời, tích năng có dung lượng lớn hơn hẳn và tuổi thọ dài hơn nhiều, nhưng cần nhiều năm để xây và chỉ làm được ở nơi có địa hình phù hợp. Hai loại lưu trữ không loại trừ nhau.
Theo dõi tiến độ và đọc tin cho đúng
Những nguồn chính thống nên tra khi cần thông tin về dự án:
- Thông cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam và ban quản lý dự án được giao: tiến độ các hạng mục, mốc phát điện.
- Bộ Công Thương: Quy hoạch điện VIII và các lần điều chỉnh, vai trò của nguồn tích năng.
- Uỷ ban nhân dân tỉnh Khánh Hoà: quyết định thu hồi đất, chuyển đổi rừng, phương án tái định cư.
- Chính quyền các xã vùng Bác Ái cũ: niêm yết công khai, họp dân, tiếp nhận phản ánh.
- Đơn vị quản lý hồ thuỷ lợi dùng làm hồ dưới: quy trình vận hành, lịch cấp nước cho nông nghiệp.
Vì là công trình đầu tiên thuộc loại này ở Việt Nam, các mốc như lắp đặt tổ máy hai chiều, tích nước hồ trên lần đầu, chạy thử chế độ bơm đều là những cột mốc kỹ thuật đáng chú ý trong thông cáo của chủ đầu tư.
Tin về tích năng đôi khi gọi nhầm là “thuỷ điện lớn nhất” hay “nguồn điện mới 1.200 MW”. Hãy nhớ đây là nguồn lưu trữ: nó dời điện từ giờ thừa sang giờ thiếu chứ không thêm điện năng cho cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ điện tích năng khác thuỷ điện thường thế nào?
Thuỷ điện thường dùng nước sông chảy về hồ để phát điện. Thuỷ điện tích năng có hai hồ ở hai độ cao, bơm nước lên hồ trên khi lưới thừa điện và xả xuống phát điện khi lưới thiếu, hoạt động như một hệ thống lưu trữ năng lượng.
Bác Ái nay thuộc tỉnh nào?
Bác Ái thuộc Ninh Thuận cũ, từ năm 2025 thuộc tỉnh Khánh Hoà sau khi hai tỉnh hợp nhất. Các xã vùng Bác Ái được tổ chức lại theo mô hình chính quyền hai cấp, nhưng tên dự án vẫn giữ là thuỷ điện tích năng Bác Ái.
Nhà máy tích năng Bác Ái có công suất bao nhiêu?
Theo thông tin công bố, nhà máy có bốn tổ máy, tổng công suất khoảng 1.200 MW. Đây là công suất phát hoặc bơm tối đa, không phải lượng điện tạo thêm mỗi năm, vì nhà máy dùng điện của lưới để bơm nước.
Khi nào thuỷ điện tích năng Bác Ái vận hành?
Theo kế hoạch công bố, nhà máy được hướng tới vận hành trước năm 2030 trong khuôn khổ Quy hoạch điện VIII. Mốc phát điện cụ thể của từng tổ máy nên tra thông cáo mới nhất của Tập đoàn Điện lực Việt Nam.
Nhà máy có lấy hết nước tưới của nông dân không?
Hồ dưới là hồ thuỷ lợi có sẵn nên việc vận hành phải tuân theo quy trình liên quan tới cấp nước tưới và sinh hoạt. Nước được bơm lên rồi xả xuống, phần tổn thất chủ yếu do bốc hơi và thấm. Thắc mắc cụ thể nên hỏi đơn vị quản lý hồ.
Vì sao vùng nhiều điện mặt trời cần tích năng?
Điện mặt trời phát mạnh giữa trưa và ngừng khi tối. Tích năng hấp thụ điện thừa buổi trưa bằng cách bơm nước lên hồ trên, rồi phát lại vào giờ cao điểm buổi tối, giúp lưới cân bằng và giảm phải cắt bớt công suất điện mặt trời.
